بدر سعدون؛ علی حاجی خانی؛ کاووس روحی برندق
چکیده
این پژوهش با هدف تبیین تأثیر پالایش تفسیر قصص قرآنی از اسرائیلیات و روایات دخیل در رهنمونسازی به سوی فهم سنتهای الهی و مقاصد تکلیفی قرآن، و نیز نقش این امر در اصلاح اندیشه جمعی و شکلدهی به آگاهی انتقادی در جامعه اسلامی، در راستای درمان ناهنجاریهای فکری و اجتماعی، انجام شده است. مسئله پژوهش آن است که راهیابی جزئیات اسطورهای ...
بیشتر
این پژوهش با هدف تبیین تأثیر پالایش تفسیر قصص قرآنی از اسرائیلیات و روایات دخیل در رهنمونسازی به سوی فهم سنتهای الهی و مقاصد تکلیفی قرآن، و نیز نقش این امر در اصلاح اندیشه جمعی و شکلدهی به آگاهی انتقادی در جامعه اسلامی، در راستای درمان ناهنجاریهای فکری و اجتماعی، انجام شده است. مسئله پژوهش آن است که راهیابی جزئیات اسطورهای و خرافات به تفاسیر، موجب پوشانده شدن قوانین تمدنساز حاکم بر صعود و سقوط ملتها گشته و قصه قرآنی را از یک الگوی پویای حرکت و اصلاح، به صرف روایتی تاریخی و صوری تقلیل داده است. برای واکاوی این مسئله، پژوهش حاضر از روش تحلیل تطبیقی میان دیدگاههای تفسیری انتقادی و نمونههایی برگزیده از «نهجالبلاغه» امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (علیهالسلام) بهره میگیرد تا از طریق آن، روش بینظیر علوی در تبیین علل رویدادهای تاریخی و استخراج قوانین آن، همچون خطبه قاصعه، الهام گرفته شود. اهمیت این پژوهش از آنجا ناشی میشود که بر ضرورت رهایی عقل مسلمان از رویکرد تواکلی و قرائتهای خرافی تأکید میورزد و به دنبال تثبیت رویکرد علیّتمحور در خوانش تحولات تاریخی و اجتماعی است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که تجرید قصص قرآنی، کانون توجه را از جزئیات روایات حاشیهای به سمت کلیات و سنتهای حاکم، نظیر سنتهای ابتلاء، استبدال و تغییر اجتماعی، باز میگرداند. همچنین، مقایسه تطبیقیِ بهکاررفته اثبات میکند که «نهجالبلاغه» الگویی عملی و پیشرو در بهرهگیری از قصه قرآنی برای پیوند گذشته با حال، و نیز بنیانگذاری یک پروژه اصلاحی فراگیر است که بر قطعیت قوانین الهی در هدایت و راهنمایی جوامع بشری استوار میباشد.
طاهر باوي؛ رسول بلاوي
چکیده
نهجالبلاغه مجموعهای فکری و بلاغی غنی است که در آن ارزشهای اخلاقی با ابعاد روانشناختی، عاطفی و رفتاری درهمتنیدهاند و ازاینرو، بستری مناسب برای بررسی شیوههای شکلگیری شخصیت انسانی در گفتمان فراهم میآورد. خطبۀ متقین، بهویژه، متنی است که تصویری جامع از انسان پرهیزگار ترسیم میکند؛ تصویری که از توصیف فضایل آغاز میشود، ...
بیشتر
نهجالبلاغه مجموعهای فکری و بلاغی غنی است که در آن ارزشهای اخلاقی با ابعاد روانشناختی، عاطفی و رفتاری درهمتنیدهاند و ازاینرو، بستری مناسب برای بررسی شیوههای شکلگیری شخصیت انسانی در گفتمان فراهم میآورد. خطبۀ متقین، بهویژه، متنی است که تصویری جامع از انسان پرهیزگار ترسیم میکند؛ تصویری که از توصیف فضایل آغاز میشود، به بیان حالات روانی و عاطفی میانجامد و سپس در عبادت، رفتار و روابط اجتماعی تجسّم مییابد. بر این اساس، پژوهش حاضر میکوشد چگونگی شکلگیری این خود را بر مبنای نظریۀ نشانهشناسی عواطفِ گریماس و فونتنی بررسی کند و در این راستا از مفاهیمی همچون خود و موضوع، ارزش، وجهیتها، تنش و تظاهر جسمانی بهره میگیرد. پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی، به بررسی ساختار عاطفی خطبه و پیگیری حالات وجدانیِ ساماندهنده به آن، بهویژه ترس، اشتیاق، امید، اندوه، هراس، احتیاط، شادی و سپاس، پرداخته است. یافتههای تحلیل نشان میدهد که این حالات بهصورت منفصل و مجزا ظاهر نمیشوند، بلکه در تعامل با نظام ارزشها و موضوعاتی که خود به سوی آنها جهت مییابد، شکل میگیرند و تنش و وجهیتها در تنظیم مسیر عاطفی و جهتدهی به رفتار آن نقش اساسی دارند. همچنین، تحلیل نشان میدهد که عاطفه از قلمرو درونی به عرصۀ تظاهر جسمانی، کنش عبادی و رفتار اخلاقی و اجتماعی انتقال مییابد و بدینسان، به عنصری فعال در شکلگیری تصویر انسان پرهیزگار تبدیل میشود. بر این اساس، میتوان خطبۀ متقین را ساختاری نشانهشناختی دانست که در آن ارزش، عاطفه و کنش در فرایندی همافزا به شکلگیری خودِ پرهیزگار میانجامند.
یاسر السعیدی؛ کاظم قاضی زاده؛ کاوس روحی برندق
چکیده
خطبه نخست نهجالبلاغه آفرینش آدم را در زنجیرهای منسجم بازمینماید که از خاک ناهمگون آغاز میشود، با آمیختن آب، چسبندگی، صورتبخشی، خشکشدن و استواری ادامه مییابد و با نفخ روح و ظهور ذهن، اندیشه، حواس، کنش و قدرت تشخیص حق از باطل به نقطه اوج میرسد. پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و رویکرد تطبیقی، معماری درونی این زنجیره ...
بیشتر
خطبه نخست نهجالبلاغه آفرینش آدم را در زنجیرهای منسجم بازمینماید که از خاک ناهمگون آغاز میشود، با آمیختن آب، چسبندگی، صورتبخشی، خشکشدن و استواری ادامه مییابد و با نفخ روح و ظهور ذهن، اندیشه، حواس، کنش و قدرت تشخیص حق از باطل به نقطه اوج میرسد. پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و رویکرد تطبیقی، معماری درونی این زنجیره را بازسازی کرده و آن را با تفسیرهای برگزیده امامیه و اهلسنّت از آیات آفرینش در سورههای حجر، مؤمنون، سجده، ص و الرحمن سنجیده است. یافتهها نشان میدهد که خطبه تنها تعبیرهای پراکنده قرآنی را تکرار نمیکند، بلکه آنها را در الگویی سهلایه سامان میدهد: ماده زمینی، تسویه سنجیده و گذار کیفی به فاعل انسانی مسئول. میان مفسران دو مکتب درباره اصل زمینی آدم، مخلوقبودن روح، تشریفیبودن اضافه «روح» به خدا و پیوند نفخ با پیدایش حیات و ادراک، همگرایی گستردهای وجود دارد. تفاوتها بیشتر به روش تبیین و میزان بهرهگیری از روایت، زبان، کلام، بلاغت یا فلسفه بازمیگردد. امتیاز ویژه خطبه آن است که تکوین جسم را بیواسطه با انسانشناسیِ ذهن، حواس، عمل و تشخیص اخلاقی پیوند میزند و میان فروتنی برخاسته از منشأ گِلی و کرامت حاصل از عطیه الهی تعادل برقرار میسازد. بر این اساس، انسان در منطق خطبه موجودی زمینی، آگاه، مسئول و برخوردار از کرامتی مخلوق است.
Literary and aesthetic lexical issues
کیمیا فتحی
چکیده
بیانِ بلاغی در خطابِ نهج البلاغه، نظامی پویا و گشوده است که به تزیین یا اقناع محدود نمی شود، بلکه فاعلیّتی تأویلی بنیان می نهد که معنا را تولید می کند و وجود را شکل می دهد. این پژوهش، با روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر هرمنیوتیک گادامر، در پی بررسی مفهوم تقوا در خطبه های امام علی (ع) به مثابهٔ مفهومی است که به صورت پویا از طریق سازوکارهای ...
بیشتر
بیانِ بلاغی در خطابِ نهج البلاغه، نظامی پویا و گشوده است که به تزیین یا اقناع محدود نمی شود، بلکه فاعلیّتی تأویلی بنیان می نهد که معنا را تولید می کند و وجود را شکل می دهد. این پژوهش، با روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر هرمنیوتیک گادامر، در پی بررسی مفهوم تقوا در خطبه های امام علی (ع) به مثابهٔ مفهومی است که به صورت پویا از طریق سازوکارهای بیانِ بلاغی شکل می گیرد.پژوهش از دو پرسش آغاز می شود: نخست، پویایی های بیانِ بلاغی چگونه به تجلّی تقوا به مثابهٔ رخدادی وجودی می انجامد؟ دوم، مفاهیم گادامر چه افق های تأویلی ای برای فهم این پویایی ها فراهم می آورند؟پژوهش به پنج محور اساسی دست یافته است:نخست: افقیّت (افقِ بیانیِ بنیادین). تقوا در خطبهٔ شانزدهم، از طریق استعارهٔ «مَطایا ذُلُل»، به مثابهٔ افقی بیانیِ بنیادین تصویر شده است که رابطهٔ وجودی میانِ خود و مطلق را بنیان می نهد. و در خطبهٔ (198)، از طریق هشت جفت متقابل مانند (داء/دواء)، (عمى/بصر)، (فساد/صلاح) و (ظلمة/ضیاء)، به مثابهٔ افقی بیانی که وجودِ انسانی را بازترمیم می کند و رؤیتی کل نگر از انسانِ پرهیزگار شکل می دهد.دوم: حواریت (بیان به مثابهٔ پاسخِ وجودی). خطبهٔ (76) در گفتار امام: «سَمِعَ حُکْمًا فَوَعَى»، و خطبهٔ (132) در گفتار او: «أَشْعَرَ التَّقْوَى قَلْبَهُ»، تقوا را به مثابهٔ پاسخی بیانی به پرسش های عمیقِ وجودیِ انسان عرضه می کنند؛ جایی که شنیدن و آگاهی به افعالی تأویلی تبدیل می شوند که معنا را تولید می کنند.سوم: تطبیقیّت (بیان به مثابهٔ کنشِ وجودی). عمل، شرطِ تحققِ فهم به شمار می رود و «اهل تقوا» در خطبهٔ (16)، از طریق فاعلیّتِ هرمنیوتیکیِ خود، تجسّم بخشِ تقوا به مثابهٔ افقی بیانیِ زیسته می شوند، نه مفهومی انتزاعی. بیانِ بلاغی در اینجا تقوا را توصیف نمی کند، بلکه وجودِ آن را بنیان می نهد.چهارم: زبانیت (بیان به مثابهٔ خانهٔ وجود). خطبهٔ (176)، از طریق تمایزِ جدلی میان زبانِ مؤمن و زبانِ منافق، زبان را به مثابهٔ خانهٔ وجود و واسطهٔ تجلّیِ حقیقت برجسته می سازد. بیانِ بلاغی ابزارِ بیان نیست، بلکه فضایی است که معنای تقوا در آن به صورت وجودی شکل می گیرد. پنجم: تاریخیت (بیان به مثابهٔ سنّتی زنده). خطبهٔ (191) تقوا را بر پیشینیان و آیندگان عرضه می کند و آن را به سنّتی بیانیِ زنده بدل می سازد که پیوسته در افقِ تاریخِ مؤثّر تجدّد می یابد. بیانِ بلاغی، زنجیره ای تأویلی را بنیان می نهد که هرگز نمی گسلد.پژوهش نشان می دهد که مفهومِ «اندماجِ افق ها» خوانشِ خطبه ها را از تلاش برای بازسازیِ قصدِ مؤلف به رخدادی بیانیِ حوارگونه تبدیل می کند که در آن، افقِ کلامِ امام علی (ع) با افقِ مفسّرِ معاصر در تعامل است. همچنین مفهومِ «تاریخِ مؤثّر»، فهمِ خطبه ها را به مثابهٔ فرآیندی تاریخی تبیین می کند که در آن، سنّت های تأویلیِ پیشین با پیش دانسته های معرفتیِ مفسّر در تولیدِ معنا مشارکت می کنند. و مفهومِ «تطبیق»، فهم را از کنشی صرفاً نظری به کنشی عملی منتقل می کند، به گونه ای که فهمِ تقوا جز از طریق تجسّدِ آن در واقعیتِ زیستهٔ مفسّر تحقق نمی یابد.
Quranic theological, philosophical, mystical topics of Nahj al-Balaghah
سعید کرمی
چکیده
عهدنامه مالک اشتر، یکی از بلندترین و پرمایهترین فرازهای نهجالبلاغه، نه یک پندنامه اخلاقی صرف، بلکه «نظامنامهای جامع برای نهادسازی حقوقی-اقتصادی» است که در آن، تنظیم روابط اقتصادی و صیانت از حقوق عامه از طریق ساختارهای عینی، رویههای مشخص و ضمانتاجراهای قانونی ترسیم شده است. این مقاله با روش تحلیلی-تطبیقی و با تکیه بر آموزههای ...
بیشتر
عهدنامه مالک اشتر، یکی از بلندترین و پرمایهترین فرازهای نهجالبلاغه، نه یک پندنامه اخلاقی صرف، بلکه «نظامنامهای جامع برای نهادسازی حقوقی-اقتصادی» است که در آن، تنظیم روابط اقتصادی و صیانت از حقوق عامه از طریق ساختارهای عینی، رویههای مشخص و ضمانتاجراهای قانونی ترسیم شده است. این مقاله با روش تحلیلی-تطبیقی و با تکیه بر آموزههای عهدنامه در چهار محور «طبقهبندی جامعه و شناسایی جایگاه اقتصادی اقشار»، «حمایت از بازرگانان و صاحبان صنایع بهعنوان مادههای منافع»، «نظارت بر بازار و جلوگیری از احتکار»، و «ممانعت از واگذاری ناعادلانه و مبارزه با رانت»، به بررسی ظرفیتهای این سند کهن برای اصلاح نظام حقوق اقتصادی ایران پرداخته است. یافتهها نشان میدهد که با وجود همافزاییهای قابلتوجه در سطح اصول و ارزشها (همچون تأکید بر حمایت از تولید، عدالت در مبادلات و مبارزه با انحصار)، شکاف نهادی عمیقی میان الگوی علوی و نظام حقوقی ایران وجود دارد که مهمترین آنها عبارتند از: تفکیک ناقص دولت از تصدیگری، وابستگی نهادهای نظارتی به قوه مجریه، ضعف شفافیت و عدمتقارن اطلاعاتی، و ناکارآمدی ضمانتاجراهای موجود. بر این اساس، مقاله با ارائه الگویی مشتمل بر پنج اصل کلیدی و شش پیشنهاد نهادی-تقنینی (از جمله ایجاد نهادهای تنظیمگر مستقل، احیای مدرن نظام حسبه، و تدوین منشور حقوق اقتصادی شهروندان)، بر ضرورت گذار از «رفتارگرایی» به «نهادگرایی حقوق اقتصادی» تأکید کرده و عهدنامه مالک اشتر را بهمثابه اسوهای پیشرو برای قانوننویسی و نهادسازی در حوزه حقوق اقتصادی جمهوری اسلامی ایران معرفی مینماید.
Linguistics and the language of hadiths in Nahj al-Balaghah
رسول بلاوی؛ طاهر باوی
چکیده
در مطالعات بلاغی مدرن، استعاره دیگر آرایهای صرفاً لفظی نیست، بلکه سازوکاری ادراکی است که فهم را سازمان میدهد و معنا را شکل میبخشد. بر پایه این تحول، پژوهش حاضر میکوشد خطبه متقین امام علی (علیهالسلام) را در پرتو نظریه استعاره مفهومی لیکاف و جانسون تحلیل کند تا نظامهای استعاریای را آشکار سازد که مفهوم تقوا را بهعنوان ادراکی ...
بیشتر
در مطالعات بلاغی مدرن، استعاره دیگر آرایهای صرفاً لفظی نیست، بلکه سازوکاری ادراکی است که فهم را سازمان میدهد و معنا را شکل میبخشد. بر پایه این تحول، پژوهش حاضر میکوشد خطبه متقین امام علی (علیهالسلام) را در پرتو نظریه استعاره مفهومی لیکاف و جانسون تحلیل کند تا نظامهای استعاریای را آشکار سازد که مفهوم تقوا را بهعنوان ادراکی اخلاقی صورتبندی میکنند. روش پژوهش توصیفی–تحلیلی است و نتایج آن بر اساس استعاره مفهومی بنا شده است. تحلیل نشان میدهد که استعاره ساختاری در این خطبه از سه نظام کلان پیروی میکند: نظام «ادراک اخلاقی، بینایی است» که حوزه بینایی را بر حوزه یقین به غیب منطبق میسازد و ایمان را از غیب به شهود منتقل میکند؛ نظام «حیات اخلاقی، تجارتی سودآور است» که حوزه تجارت و سرمایهگذاری را بر عمل اخلاقی منطبق میسازد و ایام کوتاه را به سرمایهگذاری در آسایش ابدی بدل میکند؛ و نظام «تأثیر ترس و عبادت همچون تراش و شکلدهی است» که حوزه صناعت را بر تربیت اخلاقی منطبق میسازد و ذات را همانگونه که ماده خام تراشیده میشود، بازساخت میدهد. در پیوند با استعاره جهتی، تحلیل از نظامی فضایی–سهبعدی پرده برمیدارد که حرکت وجودی متقی را سازمان میدهد: محور عمودی که میان تعالی اخلاقی و انحطاط دنیوی تقابل ایجاد میکند، محور افقی که میان پیشرفت در فضیلت و پسرفت در رذیلت تقابل میسازد، و محور درونی/بیرونی که میان ورود به دایره ذکر و مراقبه و خروج به غفلت تقابل برقرار میکند. اما استعاره هستیشناختی، مفاهیم مجرد را به هستارهای ملموس تبدیل کرده است: نفس ظرفی است که بلا و رفاه در آن فرود میآید، قلب قلمرویی است که صاحبش و آفریدگارش از نهانیهای آن آگاهند، جسم زندانی موقت است که روح در آن سیراب میشود و مشتاق رهایی است، و اجل حدّ این زندان است. بدینسان، این سه نظام، شبکهای معرفتی یکپارچه میسازند که مفهوم تقوا را بهعنوان تجربهای وجودی و محسوس، نه صرفاً حالتی ذهنی، تولید میکنند و سه کارکرد معرفتی، جهتدهنده و استدلالی ایفا میکنند، که این امر تناسب نظریه استعاره مفهومی را برای تحلیل متون میراثی عربی، با در نظر گرفتن ویژگیهای بلاغی و فرهنگی آن، تأیید میکند.
A study of governmental and social structures in Nahj al-Balaghah
نرگس السادات مبلغ
چکیده
حق آگاهی از مؤلفههای اساسی رابطه میان حاکم و مردم است و پاسداشت آن در شکلگیری رابطهای مسئولانه و متقابل میان حکومت و جامعه نقش دارد. پژوهش حاضر با هدف بازسازی مدل مفهومی پاسداشت حق آگاهی در نهجالبلاغه و تبیین جایگاه، کارکرد و نوع روابط میان مؤلفههای آن انجام شده است. پژوهش با رویکرد کیفی و روش توصیفی ـ تحلیلی، گزارههای مرتبط ...
بیشتر
حق آگاهی از مؤلفههای اساسی رابطه میان حاکم و مردم است و پاسداشت آن در شکلگیری رابطهای مسئولانه و متقابل میان حکومت و جامعه نقش دارد. پژوهش حاضر با هدف بازسازی مدل مفهومی پاسداشت حق آگاهی در نهجالبلاغه و تبیین جایگاه، کارکرد و نوع روابط میان مؤلفههای آن انجام شده است. پژوهش با رویکرد کیفی و روش توصیفی ـ تحلیلی، گزارههای مرتبط با آگاهی و ارتباط حاکم و مردم را بررسی و با روش بازسازی شبکه مفهومی تحلیل کرده است. یافتهها نشان میدهد پاسداشت حق آگاهی در نهجالبلاغه در قالب نظامی ارتباطی، چندسطحی و دوسویه قابل تبیین است. در سطح مبانی هنجاری، «نصیحت» جهت خیرخواهانه ارتباط و «صداقت» اعتبار آن را تأمین میکند. «ابلاغ»، «عدم کتمان»، «اصحار»، «تعلیم» و «تأدیب» نیز بهترتیب با انتقال پیام، دسترسپذیری اطلاعات، آشکارسازی و رفع سوءظن، رفع جهل و امتداد تربیتی آگاهی در ساحت عمل پیوند دارند. همچنین نصیحت، بیان حق و مشورت عادلانه مردم، سویه بازگشتی نظام ارتباطی را شکل میدهد. روابط میان مؤلفهها خطی و مبتنی بر توالی علّی ثابت نیست، بلکه ماهیتی مبنایی، کارکردی، موقعیتی، تربیتی، بازگشتی و غایی دارد. برآیند مطلوب این نظام، آگاهی و بیداری مخاطب و در سطح اجتماعی، صلاح در رابطه متقابل حاکم و مردم است. بر این اساس، پاسداشت حق آگاهی فرایندی مستمر و تعاملی است که آگاهیبخشی حاکم و مشارکت مسئولانه مردم، دو سوی نظام ارتباطی آن را تشکیل میدهند.
Quranic theological, philosophical, mystical topics of Nahj al-Balaghah
احمد ربانی خواه؛ راضیه سخائیان صومعه بزرگ
چکیده
رحمت، در نظام معنایی اسلام، مفهومی بنیادین در پیوند میان ساحت توحیدی، اخلاقی و اجتماعی قرآن کریم و نهجالبلاغه است. این پژوهش که با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد کتابخانهای سامان یافته، در پی پاسخ به این پرسش است که وجوه اشتراک، تفاوت و روابط بینامتنی رحمت در کتاب وحیانی قرآن و نهج البلاغه چیست؟ یافتههای پژوهش نشان میدهد که قرآن ...
بیشتر
رحمت، در نظام معنایی اسلام، مفهومی بنیادین در پیوند میان ساحت توحیدی، اخلاقی و اجتماعی قرآن کریم و نهجالبلاغه است. این پژوهش که با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد کتابخانهای سامان یافته، در پی پاسخ به این پرسش است که وجوه اشتراک، تفاوت و روابط بینامتنی رحمت در کتاب وحیانی قرآن و نهج البلاغه چیست؟ یافتههای پژوهش نشان میدهد که قرآن کریم از سویی، رحمت را صفت و فیض فراگیر الهی در ساحت تکوین و هدایت بشر میداند و از سوی دیگر، آن را مبنایی برای رفتار و مناسبات انسانی مطرح میکند. این گستره وسیع کاربرد در آیات قرآن، این مفهوم را از رحمت نسبت به والدین و مؤمنان تا احسان به نیازمندان و تنظیم روابط اجتماعی و محدودسازی خشونت در مناسبات خصمانه در نظر آورده است. نهجالبلاغه نیز با اتکا به مبانی قرآنی، رحمت را در قالب توصیههای اخلاقی، تربیتی و حکمرانی توسعه میدهد. تحلیل روابط بینامتنی نشان میدهد که این پیوندها در مواردی بهصورت صریح و واژگانی، در مواردی ضمنی و در نمونههایی در قالب نفی متوازی و بسط تفسیری در سطح روابط این دو منبع با دیگر منابع دینی (ترامتنیت) ظهور مییابد. باید گفت که هیچ یک از گزارههای موجود در دو متن همدیگر را نقض نمیکنند و با هم در تعارض نیستند. بنابراین، تفاوت قرآن و نهجالبلاغه را نمیتوان تقابل «نظریه و عمل» دانست؛ بلکه نهجالبلاغه در امتداد قرآن، ساحتهای اخلاقی، تربیتی و اجتماعی رحمت را توضیح و عملیاتی میکند و ظرفیت آن را برای زیست فردی و اجتماعی نشان میدهد.
مرضیه محصص؛ محمدمهدی باباپور گل افشانی
چکیده
مدیریت افکار عمومی از مهمترین مؤلفههای حکمرانی سیاسی و اجتماعی به شمار میرود و در دوره معاصر، به یکی از مسائل بنیادین مطالعات ارتباطات و مدیریت اجتماعی تبدیل شده است. با وجود گسترش پژوهشها درباره مدیریت افکار عمومی، الگوی هدایتی آن در متون دینی، بهویژه در نهجالبلاغه، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. از این رو پژوهش حاضر ...
بیشتر
مدیریت افکار عمومی از مهمترین مؤلفههای حکمرانی سیاسی و اجتماعی به شمار میرود و در دوره معاصر، به یکی از مسائل بنیادین مطالعات ارتباطات و مدیریت اجتماعی تبدیل شده است. با وجود گسترش پژوهشها درباره مدیریت افکار عمومی، الگوی هدایتی آن در متون دینی، بهویژه در نهجالبلاغه، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. از این رو پژوهش حاضر با هدف تحلیل سطوح مدیریت افکار عمومی در خطبه جهاد نهجالبلاغه و تبیین الگوی علوی در هدایت افکار عمومی انجام شده است. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی، ضمن تبیین مبانی نظری مدیریت افکار عمومی، به بررسی و تطبیق سطوح مختلف آن در خطبه جهاد پرداخته است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که امام علی (ع) در این خطبه، از الگویی چندلایه در مدیریت افکار عمومی بهره گرفته که شامل شناخت افکار عمومی، صیانت از افکار عمومی، اقناع افکار عمومی، ادراکسازی و رعایت افکار عمومی است. نتایج تحقیق بیانگر آن است که مدیریت افکار عمومی در خطبه جهاد نهج البلاغه، برخلاف الگوهای ابزاری و سلطهمحور، ماهیتی هدایتی، تربیتی و اخلاقمحور دارد و هدف اصلی آن، بیدارسازی جامعه، احیای مسئولیت اجتماعی، هدایت افکار عمومی به سوی حق و عدالت است.
رضوان نجفی؛ کتایون نصیری؛ سیدمحمدرضا محمودپناهی
چکیده
مهمترین اصل در واقعگرایی در برخورد با دشمن، منطقی عمل کردن است، دعوت به آرامش، صلح، رعایت ادب و دعوت به گفت و گو است که این مهم در منش و گفتار امام علی علیه السلام بسیار به چشم میخورد. در اندیشه امام علی(علیه السلام) پیوند عقلانیت با واقعنگری و همچنین سازگاری آن با آرمانخواهی مورد پذیرش قرار گرفته و از نگرش یکسویه و انحصارگرایانه ...
بیشتر
مهمترین اصل در واقعگرایی در برخورد با دشمن، منطقی عمل کردن است، دعوت به آرامش، صلح، رعایت ادب و دعوت به گفت و گو است که این مهم در منش و گفتار امام علی علیه السلام بسیار به چشم میخورد. در اندیشه امام علی(علیه السلام) پیوند عقلانیت با واقعنگری و همچنین سازگاری آن با آرمانخواهی مورد پذیرش قرار گرفته و از نگرش یکسویه و انحصارگرایانه در این زمینه اجتناب شده است. بدین جهت، نحوه مواجهه و چگونگی جمع «آنچه هست» و «آنچه باید، باشد»، مسألهای است که تأثیر آن در مشروعیت و مشارکت اجتماعی در پیوند با انسجامبخشی جامعه حائز اهمیت است. حضرت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) حدود 5 سال حاکمیت جهان اسلام را عهدهدار بودند و لذا روش حاکمیتشان، نه تنها منشور حقوق بشر، که دایرهالمعارف روش حاکمیت در هر عصر و زمانی است و از آن جا که دوران ایشان مصادف با ظهور احزاب، فرقهها، اندیشهها و تفکرات مختلف بسیاری است، الگوی برخورد ایشان با تمام اقشار جامعه و حتی دشمنان حضرت (علیه السلام)، نقشهی راهی پیش روی حاکمان دوران پرطمطراق افکار و اندیشهها نهاده است. در این پژوهش که شیوه آن انجام تحلیل مضمون، به بیان واقعنگری در اندیشهی اجتماعی امیرالمؤمنین (علیه السلام) در برخورد با دشمن با رویکرد اخلاقی میپردازد. همچنین به این سؤال پاسخ داده شد که رویکرد اخلاقی در اندیشه اجتماعی امام علی (علیهالسلام)، در اهمیت واقعنگری در برخورد با دشمنان چگونه بوده است. این پژوهش برآن است که به واقعگرایی برخورد با دشمن را در سیره و گفتار امام علی (علیهالسلام)، در نهجالبلاغه نشان دهد.
ناصر صادقیان؛ سهراب مروتی؛ سید محمد رضا حسینی نیا
چکیده
نهجالبلاغه، بهعنوان گنجینهای از آموزههای دینی و اخلاقی و منبعی کلیدی پس از قرآن کریم، ابزاری کارآمد و سودمند برای فهم و مدیریت انواع چالشها، بهویژه تعارض منافع، محسوب میشود. تعارض منافع بهعنوان یکی از چالشهای اساسی در دهههای اخیر، باعث بروز فساد و نا عدالتی شده و آسیبهای جبرانناپذیری به افراد، جوامع و نظامهای ...
بیشتر
نهجالبلاغه، بهعنوان گنجینهای از آموزههای دینی و اخلاقی و منبعی کلیدی پس از قرآن کریم، ابزاری کارآمد و سودمند برای فهم و مدیریت انواع چالشها، بهویژه تعارض منافع، محسوب میشود. تعارض منافع بهعنوان یکی از چالشهای اساسی در دهههای اخیر، باعث بروز فساد و نا عدالتی شده و آسیبهای جبرانناپذیری به افراد، جوامع و نظامهای حکومتی وارد میکند؛ بنابراین سؤال اصلی این است که مصادیق تعارض منافع، از منظر نهجالبلاغه کداماند و زمینههای بروز و مؤلفههای مؤثر در ایجاد آنها چیست؟ این نوشتار باهدف شناسایی و تبیین مصادیق تعارض منافع از منظر نهجالبلاغه، به بررسی زمینههای بروز آن در رفتار شخصیتهای تاریخی اسلام همچون: زبیر بن عوام، عبداللهبن قیس، معروف به ابوموسی اشعری و زیادبن ابیه، میپردازد. بهمنظور نیل به این هدف، ضمن بهکارگیری روش توصیفی-تحلیلی، به آموزههای علوی استناد شده است. یافتههای تحقیق نشان میدهد که نهجالبلاغه بهطور گسترده به مصادیق تعارض منافع پرداخته و سه عامل کلیدی را به عنوان زمینهساز تعارض منافع معرفی میکند: آزمونهای الهی که از طریق وسوسههای شیطانی و تمایلات نفسانی (هوای نفس) انسان را در موقعیت انتخاب قرار میدهند، دنیاطلبی و فزونخواهی فردی که باعث ترجیح منافع شخصی بر منافع عمومی میشود و استکبار و خودبرتربینی که مانع پذیرش حق و انجام وظیفه مسئولانه میشود. نتایج این پژوهش بیانگر آن است که تعارض منافع پدیدهای فراگیر است که انسانها در طول زندگی خود بهطور مداوم با آن مواجه میشوند. نهجالبلاغه بابیان عوامل شکلگیری و زمینههای بروز آن، راهحلهایی برای مدیریت این تعارضات ارائه میدهد.
حسین فرهادی هفشجانی؛ کمال خواجه پور؛ شهربانو مهینی
چکیده
این پژوهش به بررسی نقش علم در اقتدار ارکان حکومت از منظر آموزه های اسلامی با تأکید بر نهجالبلاغه می پردازد. در این مقاله، با تأکید بر معارف نهجالبلاغه با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی نقش علم در اقتدار ارکان حکومت، که مهمترین عناوین آن عبارتند از: علم و اقتدار رهبری ، علم و اقتدار قانون گذاری، علم و اقتدار اجرایی، علم و اقتدار قضایی ...
بیشتر
این پژوهش به بررسی نقش علم در اقتدار ارکان حکومت از منظر آموزه های اسلامی با تأکید بر نهجالبلاغه می پردازد. در این مقاله، با تأکید بر معارف نهجالبلاغه با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی نقش علم در اقتدار ارکان حکومت، که مهمترین عناوین آن عبارتند از: علم و اقتدار رهبری ، علم و اقتدار قانون گذاری، علم و اقتدار اجرایی، علم و اقتدار قضایی میپردازد. اقتدار ارکان حکومت مشارکت عمومی را تقویت کرده و اصولی را درپی خواهد داشت که عبارتند از: اصل اعتمادسازی، اصل مسئولیتپذیری، اصل انضباط کاری، اصل پیگیری، اصل مهرورزی، اصل رِفقوَرزی، اصل خوشرفتاری، اصل بردباری، اصل دادورزی و اصل نفی خودکامگی. در دیدگاه اسلام، اقتدار حکومت تنها در گرو قدرت نظامی یا سیاسی نیست، بلکه ریشه در «مشروعیت» و «عدالت» دارد. از آنجایی که تحقق عدالت مستلزم تشخیص دقیق حق از باطل و مدیریت صحیح منابع است، "علم" بهعنوان پیششرط اساسی برای اقتدار ارکان حکومت مطرح میگردد. نهجالبلاغه، با نگاهی فراتر، علم را در قالب «بصیرت» و "دانش نافع"تعریف میکند و سه نقش کلیدی ایفا میکند:۱. معیار شایستهسالاری در انتخاب ارکان۲. ابزار تحقق عدالت و مدیریت بحران۳. پیوند علم با تقواحکومتی که بر پایه علم پایهگذاری شود، به اقتدار جاوید، عدالت اجتماعی و پایداری نظام دست پیدا خواهد کرد.
حسین محمدی
چکیده
پژوهش حاضر با هدف صورتبندی آموزه نبوت در گفتمان علوی و با تمرکز بر خطبه اول نهجالبلاغه انجام شده است. ضرورت این تحقیق از آنجا ناشی میشود که علیرغم جایگاه محوری نبوت در معرفت دینی و غنای خطبه اول، تحلیل جامع و به هم پیوسته از ابعاد گوناگون آن کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با بهرهگیری از منابع معتبر، ...
بیشتر
پژوهش حاضر با هدف صورتبندی آموزه نبوت در گفتمان علوی و با تمرکز بر خطبه اول نهجالبلاغه انجام شده است. ضرورت این تحقیق از آنجا ناشی میشود که علیرغم جایگاه محوری نبوت در معرفت دینی و غنای خطبه اول، تحلیل جامع و به هم پیوسته از ابعاد گوناگون آن کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با بهرهگیری از منابع معتبر، به واکاوی محتوای خطبه اول بخش نبوت پرداخته است. یافتههای تحقیق نشان میدهد که الگوی تبیین نبوت در گفتمان علوی بر سه بُعد بههمپیوسته استوار است. نخست، مبانی الهیاتی نبوت است که در چهار مرحله اصطفاء (گزینش هستیشناختی)، عقد میثاق و امانتداری رسالت (تأسیس مسیر ارتباط وحیانی و تعهد تبلیغ)؛ برانگیختگی (فعلیتبخشی تاریخی) و ختم نبوت (کمالبخشی تشریعی و استمرار جریان ولایی) صورتبندی میشود. دوم، بیان چالشهای معرفتی بشر است که به عنوان علل ضرورت بعثت شناسایی میگردد و شامل گسست از فطرت (تبدیل عهد الهی)، جهل مرکب نسبت به حق خدا و سلطه شیطانی است. سوم، راهبردهای جبرانی انبیاست که در سه لایه تذکری-فطری (احیای میثاق و تذکر نعمتها)، عقلی-احتجاجی (اتمام حجت و بیدارسازی عقل) و نشانهشناختی (نمایش آیات آفاقی و انفسی) ارائه میشود. این الگو با ایجاد پیوندی نظاممند میان مبانی، چالشها و راهبردها، چارچوبی برای نظریهپردازی در تعلیم و تربیت دینی و روششناسی تبلیغ در دنیای معاصر فراهم میآورد.
محمدتقی شاکر
چکیده
با ظهور رویکردهای نوین امنیتی پس از جنگ سرد و تأکید مکتب کپنهاگ بر ابعاد هویتی و گفتمانی امنیت، تبیین الگویی بومی و دینی برای امنیت اجتماعی ضرورت یافته است. پژوهش حاضر با هدف واکاوی مؤلفههای سازنده امنیت اجتماعی در الگوی حکمرانی علوی و تبیین نقش ایمان بهعنوان متغیر راهبردی در تحقق آن انجام شده است. این مطالعه با روش تحلیل محتوای ...
بیشتر
با ظهور رویکردهای نوین امنیتی پس از جنگ سرد و تأکید مکتب کپنهاگ بر ابعاد هویتی و گفتمانی امنیت، تبیین الگویی بومی و دینی برای امنیت اجتماعی ضرورت یافته است. پژوهش حاضر با هدف واکاوی مؤلفههای سازنده امنیت اجتماعی در الگوی حکمرانی علوی و تبیین نقش ایمان بهعنوان متغیر راهبردی در تحقق آن انجام شده است. این مطالعه با روش تحلیل محتوای کیفی و رویکرد توصیفی-تحلیلی با تمرکز بر نهج البلاغه و سایر کلمات امام علی(علیه السلام) صورت پذیرفته است. همچنین از منابع تفسیری و پژوهشهای معاصر در حوزههای مطالعات امنیتی و جامعهشناسی سیاسی بهعنوان منابع مکمل بهره گرفته شده است. یافتهها نشان میدهد امنیت اجتماعی در الگوی علوی ماهیتی درونزا و ایمانمحور دارد و بر چهار بُعد اصلی استوار است: بُعد ایمانی که در آن ایمان بهعنوان سپر شناختی، تولیدکننده اعتماد عمومی و کنترل درونی عمل میکند؛ بُعد هویتی که در آن امت دینی مرجع امنیت قرار گرفته و اخوت ایمانی و همسطحسازی فرهنگی، جامعه را در برابر گسستهای هویتی تابآور میسازد؛ بُعد فرهنگی که از مسیر آگاهیبخشی، مقابله با بدعت و فرهنگسازی دینی، امنیت را از طریق توانمندسازی شناختی تأمین میکند؛ و بُعد مشارکتی که نظارت همگانی، خیرخواهی متقابل و اعتماد عمومی، شهروندان را از مصرفکنندگان منفعل امنیت به تولیدکنندگان آن ارتقا میدهد. در این الگو، ایمان نه صرفاً یک باور فردی، بلکه متغیر راهبردی و زیرساختی است که امنیت اجتماعی را از سازهای بیرونی و تحمیلی به پدیدهای خودبسنده، پایدار و هویتساز تبدیل میکند و الگویی بومی برای حکمرانی اخلاقمحور و مشارکتگرا ارائه میدهد.
سید مرتضی صباغ جعفری؛ اعظم شمس الدینی؛ مرضیه جهان پیما
چکیده
پادگفتمان از مفاهیم نوین در حوزه تحلیل گفتمان است که به عناصری اطلاق میشود که با ایجاد هالهای معنایی پیرامون هسته مرکزی گفتمان، به حمایت، تثبیت و تقویت قدرت اقناعی آن میپردازند. واژه «ما» در زبان عربی به سبب تعدد وجوه معنایی و کارکردی خود، از جمله مقولاتی است که میتواند از جایگاه صرفاً نحوی فراتر رفته و نقش پادگفتمانی ...
بیشتر
پادگفتمان از مفاهیم نوین در حوزه تحلیل گفتمان است که به عناصری اطلاق میشود که با ایجاد هالهای معنایی پیرامون هسته مرکزی گفتمان، به حمایت، تثبیت و تقویت قدرت اقناعی آن میپردازند. واژه «ما» در زبان عربی به سبب تعدد وجوه معنایی و کارکردی خود، از جمله مقولاتی است که میتواند از جایگاه صرفاً نحوی فراتر رفته و نقش پادگفتمانی ایفا کند. این پژوهش با رویکردی تلفیقی از تحلیل نحوی، بلاغی و گفتمانی و با تکیه بر مفهوم پادگفتمان به عنوان چارچوب نظری، تمامی خطبههای نهجالبلاغه را بهصورت استقرای تام بررسی نموده و از میان ۸۱۹ موضع استخراجشده، نمونههای شاخص هر نوع را تحلیل کیفی کرده است. یافتههای آماری نشان میدهد که «ما»ی موصوله با ۴۸۹ مورد پربسامدترین نوع است و پس از آن نافیه ۱۰۰، زائده ۶۷، مصدریه ۵۷، استفهامیه ۵۰، شبیه به لیس ۲۷، تعجبیه ۲۲ و شرطیه ۷ مورد قرار دارند. تحلیل کیفی نشان میدهد که «ما»ی موصوله با ترسیم مرزهای هویت گفتمانی میان «خودی» و «دیگری»، استفهامیه با مختل کردن روال عادی ارتباط و واداشتن مخاطب به بازاندیشی، تعجبیه با برجستهسازی عاطفی مفاهیم محوری و ایجاد شوک شناختی، شرطیه با تثبیت قوانین تغییرناپذیر، نافیه با مضاعفسازی لایههای تأکید، مصدریه با عینیسازی مفاهیم انتزاعی و ارجاع بینامتنی به قرآن، و زائده کافّه با ایجاد حصر و موجزگویی قاطع، گفتمان مرکزی امام را در برابر تزلزل معنایی و تشکیک مخاطب حمایت کردهاند. این مطالعه نشان میدهد که «ما» در نهجالبلاغه یک راهبرد پادگفتمانی نظاممند و چندلایه است.
زهرا صمدی؛ فاروق نعمتی؛ مسعود باوان پوری
چکیده
این پژوهش با هدف بررسی کارکردهای اسلوب تعجب در نهجالبلاغه و تبیین نقش بلاغی آن در انتقال مفاهیم تربیتی، اخلاقی و اعتقادی در سخنان امام علی (ع) انجام شده است. مسئله اصلی پژوهش آن است که اسلوب تعجب در نهجالبلاغه تنها بهعنوان ساختاری زبانی برای بیان شگفتی محدود نمیشود، بلکه ابزاری بلاغی برای تأثیرگذاری عاطفی، هشدار، سرزنش، تحسین ...
بیشتر
این پژوهش با هدف بررسی کارکردهای اسلوب تعجب در نهجالبلاغه و تبیین نقش بلاغی آن در انتقال مفاهیم تربیتی، اخلاقی و اعتقادی در سخنان امام علی (ع) انجام شده است. مسئله اصلی پژوهش آن است که اسلوب تعجب در نهجالبلاغه تنها بهعنوان ساختاری زبانی برای بیان شگفتی محدود نمیشود، بلکه ابزاری بلاغی برای تأثیرگذاری عاطفی، هشدار، سرزنش، تحسین و بیدارسازی مخاطب بهشمار میآید. با توجه به اهمیت نهجالبلاغه بهعنوان یکی از برجستهترین متون ادبی و اسلامی، تحلیل دقیق شیوههای بلاغی آن، بهویژه اسلوب تعجب، میتواند به فهمی عمیقتر از لایههای دلالی و کارکردهای خطابی آن کمک کند. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده و دادههای آن از طریق استخراج نمونههایی از عبارات نهجالبلاغه و تحلیل بلاغی آنها در پرتو منابع بلاغت عربی گردآوری شده است. نتایج پژوهش نشان میدهد که اسلوب تعجب در نهجالبلاغه در دو گونه اصلی آمده است: تعجب صریح و تعجب ضمنی، که با بهرهگیری از ابزارهایی مانند «ما»، «كيف»، «كم» و «يا له»، افزون بر ساختارهای خبری با دلالت تعجبی، بهکار رفته است. همچنین این پژوهش آشکار میسازد که این اسلوب، افزون بر ایجاد شگفتی، کارکردهای متعددی مانند سرزنش، هشدار، تمجید، توبیخ، برانگیختن هراس تربیتی و تحریک اندیشه را در بافت خطابی سخنان امام (ع) ایفا میکند؛ امری که به تقویت اثربخشی پیامهای اخلاقی و اجتماعی نهفته در متن یاری میرساند.
ابوالقاسم جعفری؛ علی حسین زاده؛ فریبرز صدیق ارفعی
چکیده
در برداشتهای رایج، نخبگی بیشتر به تواناییهای ذهنی، تخصصهای فنی یا شایستگیهای مدیریتی اطلاق میشود؛ اما این دیدگاه به تنهایی برای پاسخگویی به مسئلۀ رهنمونسازی و پیشرفت جامعه کافی نیست. این موضوع، لزوم بازنگری در مفهوم نخبگی را در چارچوب دانشی اسلام، بهویژه در معارف علوی، روشن میسازد؛ زیرا در این منظومه، نخبگی تنها به ...
بیشتر
در برداشتهای رایج، نخبگی بیشتر به تواناییهای ذهنی، تخصصهای فنی یا شایستگیهای مدیریتی اطلاق میشود؛ اما این دیدگاه به تنهایی برای پاسخگویی به مسئلۀ رهنمونسازی و پیشرفت جامعه کافی نیست. این موضوع، لزوم بازنگری در مفهوم نخبگی را در چارچوب دانشی اسلام، بهویژه در معارف علوی، روشن میسازد؛ زیرا در این منظومه، نخبگی تنها به توانمندی علمی محدود نمیشود، بلکه با مسئولیت الهی و نقشآفرینی در اصلاح و هدایت جامعه پیوند مییابد. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف تبیین «الگوی نخبگی الهیِ مسئولانه در معارف علوی» انجام شده است. این پژوهش با رویکرد کیفی و با بهرهگیری از روش دادهبنیاد انجام شده و دادههای آن از گزارههای مرتبط با ویژگیها و کارکردهای نخبگان در نهجالبلاغه استخراج و از طریق فرایند کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که الگوی نخبگی در معارف علوی دارای ساختاری چهار ساحتی شامل بینش، گرایش، منش و کنش است که در آن مؤلفههایی مانند توحیدمحوری و بصیرت اجتماعی در ساحت بینش، مسئولیتپذیری الهی و عدالتخواهی در ساحت گرایش، فضایل اخلاقی همچون تقوا و اخلاص در ساحت منش، و نقشهای هدایتگرانه و اصلاحی در ساحت کنش سازمان مییابد و همگی حول مقولۀ مرکزی «نخبگی الهیِ مسئولانه در هدایت و تعالی جامعه» سامان پیدا میکنند.
اکبر توحیدلو
چکیده
مفهوم نظم آفرینش در نهجالبلاغه، از منظر تبیین ساختار و روابط حاکم بر جهان، ظرفیت بررسی در چارچوب گفتوگوی میان الهیات اسلامی و فلسفه علم معاصر را دارد. در علوم پیچیدگی، نظریه خودسازمانیافتگی به بررسی شرایط و فرایندهایی میپردازد که طی آنها الگوهای منظم و ساختارهای سازمانیافته میتوانند از تعاملات درونی اجزای سامانههای ...
بیشتر
مفهوم نظم آفرینش در نهجالبلاغه، از منظر تبیین ساختار و روابط حاکم بر جهان، ظرفیت بررسی در چارچوب گفتوگوی میان الهیات اسلامی و فلسفه علم معاصر را دارد. در علوم پیچیدگی، نظریه خودسازمانیافتگی به بررسی شرایط و فرایندهایی میپردازد که طی آنها الگوهای منظم و ساختارهای سازمانیافته میتوانند از تعاملات درونی اجزای سامانههای پیچیده پدیدار شوند. پژوهش حاضر با روش تحلیل مفهومی و تطبیقی، مؤلفههای نظم آفرینش در نهجالبلاغه را با مفاهیم اساسی نظریه خودسازمانیافتگی مقایسه میکند و حدود امکان برقراری ارتباط میان این دو چارچوب را بررسی مینماید. یافتهها نشان میدهد که در نهجالبلاغه، نظم آفرینش با مؤلفههایی همچون تناسب اجزا، پیوستگی موجودات، هماهنگی نظام هستی و قانونمندی طبیعت توصیف میشود؛ در حالی که نظریه خودسازمانیافتگی، نظم را در سطح سازوکارهای طبیعی، از طریق تعاملات غیرخطی، بازخورد، پویایی دور از تعادل و شکلگیری الگوهای جمعی تبیین میکند. مقایسه دو چارچوب نشان میدهد که مهمترین امکان گفتوگو میان آنها در نگرش کلنگر و رابطهای به نظم است؛ با این حال، این همگرایی به معنای همارزی مفهومی یا علمی آنها نیست. بر این اساس، خودسازمانیافتگی را میتوان در سطح تبیین علمی، یکی از سازوکارهای ظهور نظم در برخی سامانههای طبیعی دانست، بدون آنکه این نظریه بهتنهایی درباره منشأ نهایی قوانین طبیعت یا غایت آفرینش داوری کند. نتیجه پژوهش نشان میدهد که تفکیک میان سطح تبیین سازوکارهای طبیعی و سطح تفسیر فلسفی الهیاتی نظم میتواند مبنایی روشمند برای گفتوگوی میان علوم پیچیدگی و حکمت اسلامی فراهم آورد.
حمیده مروتی شریفآباد
چکیده
مکتب اقتصادی علوی، نظرات اقتصادی اسلامی نابی است که با رعایت معیارهایی، مردم را به کار و تلاش فرا میخواند و حاکمان را به حقمحوری و کمالگرایی امر میکند. نمونهای از این مکتب در نامه پنجاه و سوم نهجالبلاغه که به عهدنامه مالک اشتر معروف شده، خلاصه شده است. حال مسأله این است که حاکم و دولت اسلامی در مکتب اقتصادی علوی، چه نقشی ...
بیشتر
مکتب اقتصادی علوی، نظرات اقتصادی اسلامی نابی است که با رعایت معیارهایی، مردم را به کار و تلاش فرا میخواند و حاکمان را به حقمحوری و کمالگرایی امر میکند. نمونهای از این مکتب در نامه پنجاه و سوم نهجالبلاغه که به عهدنامه مالک اشتر معروف شده، خلاصه شده است. حال مسأله این است که حاکم و دولت اسلامی در مکتب اقتصادی علوی، چه نقشی در توسعه پایدار دارد؟ امام علی (علیهالسلام) در این عهدنامه راهکارهای ارزشمندی برای اصلاح اقتصادی و اجتماعی به حاکم جامعه ارائه میدهد. وی با امر کردن حاکمان خویش به حق محوری و کمالگرایی، دولت اسلامی را موظف به برنامهریزی صحیح اقتصادی دانستهاست. از دیدگاه این مکتب، حاکم وظیفه دارد رفاه و امنیت مردم را فراهم ساخته و ضمن برنامهریزی برای ایجاد رونق اقتصادی، با فساد اقتصادی به مبارزه برخیزد. در مبارزه با فساد اقتصادی، حاکم باید با مفسدان به مبارزه برخاسته، از سوءاستفاده اطرافیان خویش ممانعت به عمل آورد و بدون ترحم بر مفسدان، فساد را ریشهکن نماید. نوشتار حاضر با بهره از روش توصیفی- تحلیلی به ترسیم نقش حاکم و حکومت در توسعه اقتصادی و اجتماعی از دیدگاه امام علی (علیهالسلام) در عهدنامه مالک پرداخته و به این نتیجه رسیده که این عهدنامه در برگیرنده اصول مهم اقتصادی و اجتماعی است که تبعیت جوامع اسلامی از آن، زمینهساز رسیدن به توسعه پایدار است.
نعمت الله فیروزی؛ فائزه زمانی نیشابور
چکیده
در شرایط کنونی که جوامع اسلامی با چالشهای هویتی و رفتاری پیچیدهای مواجه هستند، تمایز میان سبک زندگی مبتنی بر ایمان اصیل و رفتارهای منافقانه از اهمیت ویژهای برخوردار است. این پژوهش با رویکردی تحلیلی-تطبیقی به بررسی دوگانه «زیست مؤمنانه» و «زیست منافقانه» در اندیشه و سیره امام علی علیهالسلام بر پایه متون معتبر بهویژه ...
بیشتر
در شرایط کنونی که جوامع اسلامی با چالشهای هویتی و رفتاری پیچیدهای مواجه هستند، تمایز میان سبک زندگی مبتنی بر ایمان اصیل و رفتارهای منافقانه از اهمیت ویژهای برخوردار است. این پژوهش با رویکردی تحلیلی-تطبیقی به بررسی دوگانه «زیست مؤمنانه» و «زیست منافقانه» در اندیشه و سیره امام علی علیهالسلام بر پایه متون معتبر بهویژه نهجالبلاغه میپردازد. سؤال اصلی تحقیق حول شناسایی مؤلفههای تمایزدهنده این دو سبک زندگی و چگونگی سنجش آنها در جامعه معاصر میچرخد. نوآوری این پژوهش در سه محور «رویکرد مقایسهای»، «تحلیل اجتماعی آثار» و «توجه به جنبههای کاربردی» آن است. روش تحقیق مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی احادیث حضرت با تمرکز بر خطبهها، نامهها و حکمتهای نهجالبلاغه و با استناد به تفاسیر و شروح مرتبط است. یافتهها نشان میدهد که این دو گونه زیست در ابعاد شناختی، اخلاقی، رفتاری و اجتماعی در تقابل کامل قرار دارند. زیست مؤمنانه بر پایه آگاهی، انسجام رفتاری، حقمحوری، صلحطلبی و ثبات قدم استوار است، درحالیکه زیست منافقانه با ویژگیهایی چون گمراهسازی، دوگانگی گفتار و عمل، اختلاط حق و باطل، اختلافافکنی و بیثباتی شناخته میشود. این پژوهش چارچوبی نظری-کاربردی برای برنامهریزی فرهنگی و تربیتی در جهت تقویت مؤلفههای ایمانی و مقابله با پدیده نفاق ارائه میدهد.
مصطفی زارعی؛ حفیظ الله فولادی؛ علیرضا فتاحی
چکیده
در مواجهه با چالشهای معاصر نظیر فردگرایی و تضعیف پیوندهای بینفردی که نهاد خانواده را تهدید میکند، این مقاله با هدف ارائه یک چارچوب نظری و راهبردی نوآورانه، به تحلیل مؤلفههای اجتماعی استحکامبخش به پایداری خانواده از منظر نهجالبلاغه میپردازد. در حکمت علوی، خانواده نه یک نهاد صرفاً خصوصی، بلکه «سلول بنیادین تمدن اسلامی» ...
بیشتر
در مواجهه با چالشهای معاصر نظیر فردگرایی و تضعیف پیوندهای بینفردی که نهاد خانواده را تهدید میکند، این مقاله با هدف ارائه یک چارچوب نظری و راهبردی نوآورانه، به تحلیل مؤلفههای اجتماعی استحکامبخش به پایداری خانواده از منظر نهجالبلاغه میپردازد. در حکمت علوی، خانواده نه یک نهاد صرفاً خصوصی، بلکه «سلول بنیادین تمدن اسلامی» نگریسته میشود که پایداری آن، ضرورتی راهبردی برای تحقق جامعهای سالم است. این پژوهش با رویکردی تحلیلی-توصیفی و با فراتر رفتن از رویکردهای سنتی، الگوی نوآورانه «حلقههای اجتماعی استحکام» را معرفی میکند که مؤلفهها را به صورت نظاممند در سه سطح درهمتنیده طبقهبندی مینماید: ۱. حلقه استحکام درونی (پویاییهای خرد اجتماعی)، با تمرکز بر مؤلفههایی چون «مشورت فعال» و «همکاری مبتنی بر کرامت»؛ ۲. حلقه تعامل اجتماعی (تعاملات میانفردی با محیط)، که به «صله رحم شبکهای» و «همسایگی مسئولانه» میپردازد؛ و ۳. حلقه رسالت اجتماعی (کارویژه کلان اجتماعی)، که نقش خانواده را به عنوان عامل تغییر از طریق «عدالتخواهی خانوادگی» و «مقاومت فرهنگی» تعریف میکند. هر یک از این مؤلفهها با استناد به خطبهها، نامهها و حکمتهای نهجالبلاغه تبیین شده و برای تحقق آنها راهبردهای کاربردی ارائه میگردد. یافتهها نشان میدهد که نهجالبلاغه، نقشه راهی جامع برای گذار خانواده از مفهوم «پایداری» به «تعالی» ارائه میدهد و آن را از یک واحد منفعل و درونگرا به یک هسته فعال، تأثیرگذار و تمدنساز در جامعه اسلامی بدل میسازد.
فرزاد اسفندیاری؛ مصطفی ملکی
چکیده
حق دادخواهی یکی از بنیادیترین اصول عدالت قضایی است که نهجالبلاغه سدهها پیش از اسناد بینالمللی آن را در قالبی منسجم و اخلاقمحور تبیین کرده است. این پژوهش با رویکرد توصیفی–تحلیلی، سه مؤلفه اساسی این حق شامل برابری در برابر قانون، استقلال و بیطرفی قاضی و دسترسی مؤثر به عدالت را در نهجالبلاغه و ماده ۱۴ میثاق بینالمللی ...
بیشتر
حق دادخواهی یکی از بنیادیترین اصول عدالت قضایی است که نهجالبلاغه سدهها پیش از اسناد بینالمللی آن را در قالبی منسجم و اخلاقمحور تبیین کرده است. این پژوهش با رویکرد توصیفی–تحلیلی، سه مؤلفه اساسی این حق شامل برابری در برابر قانون، استقلال و بیطرفی قاضی و دسترسی مؤثر به عدالت را در نهجالبلاغه و ماده ۱۴ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی مقایسه میکند. یافتهها نشان میدهد که اگرچه هر دو متن این مؤلفهها را پذیرفتهاند، اما تفاوت بنیادین در منشأ الزام و سازوکار تحقق وجود دارد؛ بدین معنا که در نهجالبلاغه ضمانت اجرای عدالت بر «تقوای درونی» قاضی و «مسئولیت الهی» حاکم مبتنی است، در حالی که میثاق بر سازوکارهای نهادی و تعهدات قراردادی دولتها اتکا دارد. تحلیل شروح معتبر همچون ابنابیالحدید و جعفری نیز نشان میدهد عدالت در اندیشه علوی با اخلاق قضایی، تفقد اجتماعی و نظارت شخصیتی پیوندی عمیق دارد. افزون بر این، رویکرد انتقادی مقاله بیان میکند تصمیمات کمیته حقوق بشر با وجود نقش تفسیرگرانه، از الزامآوری کافی برخوردار نیستند و فردگرایی حقوقی میثاق در مواردی از جامعیت عدالت علوی فاصله میگیرد. در مجموع، مطالعه حاضر نشان میدهد اشتراکات مفهومی این دو متن بیانگر درک مشترک بشری از عدالت قضایی است و نهجالبلاغه با ارائه مبنایی الهی، اخلاقی و انسانمحور، میتواند مکمل معنوی و تقویتکننده سازوکارهای حقوق بشری و الهامبخش بازخوانی نظامهای قضایی در جوامع مسلمان باشد.
قادر قادری؛ حسين حديدي؛ آزاد مونسي
چکیده
نهجالبلاغه پس از قرآن کریم و احادیث شریف نبوی، از برجستهترین متون ادبی زبان عربی بهشمار میآید؛ زیرا از فصاحت و بلاغتی کمنظیر، واژگانی غنی، هماهنگی میان لفظ و معنا و تنوع در شیوههای بیانی برخوردار است. همین ویژگیها سبب شده است که این اثر در طول قرون متمادی مورد توجه دانشمندان و ادیبان قرار گیرد و تأثیری گسترده بر ادبیات ...
بیشتر
نهجالبلاغه پس از قرآن کریم و احادیث شریف نبوی، از برجستهترین متون ادبی زبان عربی بهشمار میآید؛ زیرا از فصاحت و بلاغتی کمنظیر، واژگانی غنی، هماهنگی میان لفظ و معنا و تنوع در شیوههای بیانی برخوردار است. همین ویژگیها سبب شده است که این اثر در طول قرون متمادی مورد توجه دانشمندان و ادیبان قرار گیرد و تأثیری گسترده بر ادبیات عربی و فارسی بر جای گذارد. از مهمترین جلوههای بلاغت در سخنان امام علی (ع)، کاربرد آگاهانهی فنّ «مجاز مُرسَل» است؛ ابزاری که در خدمت رساندن معنای مقصود قرار گرفته و ژرفای تجربهی فکری و معنوی امام را در متونش آشکار میسازد. این پژوهش بر آن است تا به تحلیل این پدیده و بررسی نقش آن در ساختار نامههای امام بپردازد. امام علی (ع) از انواع گوناگون روابط مجازی همچون رابطهی سببیّت، کلّیت، جزئیت، مجاورت و رابطۀ حال و محل بهره گرفته است تا مفاهیم دقیق را با بیانی ساده، روان و در عین حال پرنفوذ عرضه کند. این پژوهش میکوشد شیوهی بهکارگیری این روابط مجازی را در متون امام (ع) بررسی کرده و نقش آنها را در برجستهسازی معانی اعتقادی و فکری به شیوهای بلاغی و منحصربهفرد تبیین نماید. روش تحقیق در این پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی در چارچوب رویکرد بلاغی است و هدف آن، آشکار ساختن جنبههای زیباییشناختی و معنایی در کاربرد مجاز مُرسَل است. بدین منظور، نمونههایی منتخب از نامههای امام علی (ع) مورد تحلیل زبانی قرار گرفته تا انواع روابط بلاغی در بهکارگیری مجاز مُرسَل شناسایی شود. یافتههای پژوهش نشان میدهد که مجاز مُرسَل در نامههای امام علی (ع) صرفاً یک پدیدهی بیانی تزیینی نیست، بلکه عنصری ساختاری و محوری در بیان علوی بهشمار میآید و بهعنوان ابزاری بلاغی و معنایی کارآمد، در انتقال مقاصد دقیق و معانی ژرف ایفای نقش میکند. همچنین نتایج بیانگر آن است که امام (ع) روابط مجاز مُرسَل، از جمله سببیّت، جزئیت و حالیت را بهعنوان وسیلهای برای فشردهسازی معنا و گسترش افق تأویل بهکار گرفته است؛ امری که به متون علوی عمق فکری و زیبایی هنری توأمان بخشیده است. افزون بر این، این بهرهگیری سنجیده از مجاز نشاندهندهی توانایی امام علی (ع) در بهکارگیری زبان برای خدمت به دو بُعد عقلانی و عاطفی و تأثیرگذاری بر مخاطب در سطوح اندیشه و احساس است.
سید محمدرضا محمودپناهی؛ روح اله نادعلی؛ ابراهیم نیک صفت
چکیده
مسئله اصلی این مقاله، بحران نظری ناشی از گسست اخلاق از قدرت در فلسفه سیاسی مدرن و خلأ الگوی بومی-اخلاقی برای حکمرانی در جهان اسلام است. گفتمان مسلط غربی با تقدسزدایی از سیاست و تقلیل اخلاق به ابزاری برای بقای قدرت، به بحرانهایی چون فساد ساختاری و عقلانیت ابزاری افراطی دامن زده است. هدف این پژوهش، تبیین مفهوم «زهد سیاسی» در ...
بیشتر
مسئله اصلی این مقاله، بحران نظری ناشی از گسست اخلاق از قدرت در فلسفه سیاسی مدرن و خلأ الگوی بومی-اخلاقی برای حکمرانی در جهان اسلام است. گفتمان مسلط غربی با تقدسزدایی از سیاست و تقلیل اخلاق به ابزاری برای بقای قدرت، به بحرانهایی چون فساد ساختاری و عقلانیت ابزاری افراطی دامن زده است. هدف این پژوهش، تبیین مفهوم «زهد سیاسی» در اندیشه امام علی(ع) بهمثابه نظریهای جایگزین و نقد بنیادین فلسفه قدرتطلبی غرب است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی با رویکرد کیفی متنمحور است که با بررسی خطبهها، نامهها و حکمتهای نهجالبلاغه، مؤلفههای این نظریه را استخراج و با فلسفه ماکیاولی مقایسه کرده است. یافتهها نشان میدهد زهد از منظر امام علی(ع) نه کنارهگیری از سیاست، بلکه کنشی فعال و اخلاقمدار در مدیریت قدرت است که در آن، قدرت به مثابه «امانت الهی» و مسئولیتی در برابر خدا و مردم تعریف میشود و غایت آن، عدالت و کرامت انسانی است. این نگرش در تقابل کامل با پارادایم ماکیاولیستی قرار دارد که قدرت را غایت و اخلاق را تابع مصلحت میداند. نتیجه آنکه بازخوانی زهد سیاسی علوی، چارچوب نظری کارآمدی برای نقد بحرانهای حکمرانی معاصر و طراحی الگوی حکمرانی اخلاقمحور ارائه میدهد و میتواند پاسخی اصیل به چالشهای معنویتزدایی و فساد در نظامهای سیاسی باشد. این پژوهش، نهجالبلاغه را بهعنوان منبعی زنده برای نظریهپردازی در فلسفه سیاسی اسلامی بازخوانی میکند.
شهلا حيدري
چکیده
«حجاجیت» از برجستهترین مفاهیم در پژوهشهای نوین کاربردشناسی غرب است و پیوندی ناگسستنی با زبانشناسی متن دارد که نقطهی عطفی متمایز برای پژوهشگران این حوزه به شمار میرود. از سوی دیگر، تلفیق «زبانشناسی کاربردشناختی» و «تحلیل گفتمان انتقادی»، رویکردی روششناختی را فراهم میآورد که در آن، اصول گرایس بهعنوان ...
بیشتر
«حجاجیت» از برجستهترین مفاهیم در پژوهشهای نوین کاربردشناسی غرب است و پیوندی ناگسستنی با زبانشناسی متن دارد که نقطهی عطفی متمایز برای پژوهشگران این حوزه به شمار میرود. از سوی دیگر، تلفیق «زبانشناسی کاربردشناختی» و «تحلیل گفتمان انتقادی»، رویکردی روششناختی را فراهم میآورد که در آن، اصول گرایس بهعنوان ابزارهای حجاجیِ راهبردی بهکار گرفته میشوند تا چگونگی تحول زبان از یک ابزار ارتباطی صرف به کنشی فعال در مهندسی واقعیت و تثبیت قدرت را آشکار سازند. از اینرو، پژوهش حاضر با هدف واکاوی و کالبدشکافی ساختارهای حجاجی و کاربردشناختی خطبههای امام علی (ع) در «نهجالبلاغه»، از دریچهی «اصل همکاری» و چهار قاعدهی گفتگویی پل گرایس انجام شده است. این مطالعه بر این فرضیه استوار است که این سازوکارهای زبانی، نه صرفاً بهعنوان ابزارهای ارتباطی، بلکه بهمثابه راهبردهای حجاجیِ متعالی برای بنیانگذاری استدلال و تثبیت اقتدار شناختی و مشروعیت گفتمان بهکار گرفته شدهاند. این پژوهش با بهرهگیری از روش «توصیفی-تحلیلی» به چهار دستاورد و نتیجهی محوری دست یافته است: نخست، بهکارگیری «اصل کمیت» از طریق ایجازِ فشرده و نقضِ عمدیِ قواعد، جهت اعمال سلطهی شناختی؛ امری که به گفتمان ماهیتی جامع و قطعی بخشیده و آن را از هرگونه نقض و جدل مصون میدارد. دوم، بهرهگیری از «اصل کیفیت» بهعنوان «صداقت راهبردی» برای فروپاشی استدلالهای خصم از درون، و تأسیس احکام بر پایهی براهینی عینی و عقلانی که جای هیچگونه انکاری باقی نمیگذارند. سوم، توظیف «اصل ارتباط» از طریق انتقالهای ناگهانیِ موضوعی، بهمنظور بازچهارچوببندیِ منازعات سیاسیِ دنیوی و ارتقای آنها به جایگاه مسائل هستیشناسانه و مقدس. چهارم، پایبندی سختگیرانه به «اصل شیوه» (شامل وضوح، ایجاز و نظم)، جهت تبدیل حقایق تلخ به بدیهیاتِ ادراکی که هیچگونه تأویلی را برنمیتابند. در نهایت، این مطالعه به این نتیجه میرسد که نبوغ بلاغی در نهجالبلاغه در تعامل پویای میان «پایبندی به این اصول» جهت اقامهی حجت، و «نقض عمدیِ آنها» بهمنظور تولید معنای ضمنی نهفته است. بدینسان، گفتمان از کارکرد صرفِ انتقال اطلاعات فراتر رفته و به ابزاری کنشگر در شکلدهی به واقعیت، ابطال حجت خصمان، و تثبیت اقتداری گفتمانی و یگانه تبدیل میشود که قداست، عقلانیت و تعالی اخلاقی را در خود گرد آورده است.