نوع مقاله : علمی - پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عرب، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، ایران
2 أستاذ مشارك، قسم اللغة العربية وآدابها، جامعة شهيد مدني في أذربيجان، تبريز، إيران.
چکیده
بر اساس دیدگاه جان لانگشو آستین، ساختارهای ندایی، امری و دعایی افعال کلامی اجرایی هستند که فراتر از انتقال معنا، تأثیر مستقیمی بر گویندهی مخاطب میگذارند؛ مانند تشویق، درخواست یاری یا فراخواندن برای دستیابی به هدفی ارتباطی مشخص. بر اساس این دیدگاه کارکردی (پراگماتیک) مبتنی بر نظریه افعال کلامی که توسط آستین پایهگذاری و بعدها توسط سیرل توسعه یافت، اشکال «ندا»، «امر» و «دعاست» در خطبههای امیرالمؤمنین (علیه السلام) انتخاب شدهاند تا ساختار انجامدهنده (پرفورماتیو) این سبکها آشکار شود و کارکردهای کاربردی خطبهها مشخص گردد؛ چه از منظر تأثیرگذاری بر مخاطبان و چه از جنبه ساخت معنا در بافت دینی و خطابی. با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی كه بر سیزده خطبه که به صورت تصادفی انتخاب شده بودند، مشخص شد که ندا در سخنرانی دینی، ابزاری ارتباطی برای تقویت حضور ذهنی مخاطب است. از سوی دیگر، «امر» از محدوده وظیفه الزامآور خود فراتر رفته و شامل نصیحت، راهنمایی و هدایت دینی میشود؛ چیزی که گواه غنای ساختار کاربردی (تداولی) آن است. در مقابل، «دعا» بعدی ارتباطی و معنوی پیدا میکند که خطابهگو را هم با مخاطبان و هم با خالق پیوند میزند و بدینگونه، ویژگیهای اقناعی و عاطفی گفتمان را برجسته میسازد. تحلیل کاربردی (تداولی) نشان داد که خطبههای امام علی (ع) آگاهی زبانی عمیقی را آشکار میسازد که در آن افعال کلامی بهصورت هدمند برای ساخت گفتمانی استدلالی و تأثیرگذار بهکار گرفته شدهاند؛ گفتمانی که قادر است مخاطب را جذب کرده و او را از جنبههای شناختی و معنوی تحریک نماید. مطالعه به این نتیجه رسید که تحلیل این سبکهای زبانی در چارچوب نظریه افعال کلامی، در دستیابی به درکی دقیقتر از تعاملات ارتباطی در گفتمان دینی اسلامی در دوران اولیه آن کمک میکند و در همین حال، نقش محوری روش کاربردی (تداولی) را در کشف بُعد انجامدهنده (پرفورماتیو) زبان در متون سنتی برجسته میسازد.
کلیدواژهها
موضوعات
)