با همکاری مشترک دانشگاه پیام نور و انجمن علمی مطالعات نهج البلاغه ایران

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

10.30473/anb.2026.79522.1522

چکیده

رحمت، در نظام معنایی اسلام، مفهومی بنیادین در پیوند میان ساحت توحیدی، اخلاقی و اجتماعی قرآن کریم و نهج‌البلاغه است. این پژوهش که با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد کتابخانه‌ای سامان یافته، در پی پاسخ به این پرسش است که وجوه اشتراک، تفاوت و روابط بینامتنی رحمت در کتاب وحیانی قرآن و نهج البلاغه چیست؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قرآن کریم از سویی، رحمت را صفت و فیض فراگیر الهی در ساحت تکوین و هدایت بشر می‌داند و از سوی دیگر، آن را مبنایی برای رفتار و مناسبات انسانی مطرح می‌کند. این گستره وسیع کاربرد در آیات قرآن، این مفهوم را از رحمت نسبت به والدین و مؤمنان تا احسان به نیازمندان و تنظیم روابط اجتماعی و محدودسازی خشونت در مناسبات خصمانه در نظر آورده است. نهج‌البلاغه نیز با اتکا به مبانی قرآنی، رحمت را در قالب توصیه‌های اخلاقی، تربیتی و حکمرانی توسعه می‌دهد. تحلیل روابط بینامتنی نشان می‌دهد که این پیوندها در مواردی به‌صورت صریح و واژگانی، در مواردی ضمنی و در نمونه‌هایی در قالب نفی متوازی و بسط تفسیری در سطح روابط این دو منبع با دیگر منابع دینی (ترامتنیت) ظهور می‌یابد. باید گفت که هیچ یک از گزاره‌های موجود در دو متن همدیگر را نقض نمی‌کنند و با هم در تعارض نیستند. بنابراین، تفاوت قرآن و نهج‌البلاغه را نمی‌توان تقابل «نظریه و عمل» دانست؛ بلکه نهج‌البلاغه در امتداد قرآن، ساحت‌های اخلاقی، تربیتی و اجتماعی رحمت را توضیح و عملیاتی می‌کند و ظرفیت آن را برای زیست فردی و اجتماعی نشان می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات