با همکاری مشترک دانشگاه پیام نور و انجمن علمی مطالعات نهج البلاغه ایران

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده

10.30473/anb.2026.79508.1521

چکیده

حق آگاهی از مؤلفه‌های اساسی رابطه میان حاکم و مردم است و پاسداشت آن در شکل‌گیری رابطه‌ای مسئولانه و متقابل میان حکومت و جامعه نقش دارد. پژوهش حاضر با هدف بازسازی مدل مفهومی پاسداشت حق آگاهی در نهج‌البلاغه و تبیین جایگاه، کارکرد و نوع روابط میان مؤلفه‌های آن انجام شده است. پژوهش با رویکرد کیفی و روش توصیفی ـ تحلیلی، گزاره‌های مرتبط با آگاهی و ارتباط حاکم و مردم را بررسی و با روش بازسازی شبکه مفهومی تحلیل کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد پاسداشت حق آگاهی در نهج‌البلاغه در قالب نظامی ارتباطی، چندسطحی و دوسویه قابل تبیین است. در سطح مبانی هنجاری، «نصیحت» جهت خیرخواهانه ارتباط و «صداقت» اعتبار آن را تأمین می‌کند. «ابلاغ»، «عدم کتمان»، «اصحار»، «تعلیم» و «تأدیب» نیز به‌ترتیب با انتقال پیام، دسترس‌پذیری اطلاعات، آشکارسازی و رفع سوءظن، رفع جهل و امتداد تربیتی آگاهی در ساحت عمل پیوند دارند. همچنین نصیحت، بیان حق و مشورت عادلانه مردم، سویه بازگشتی نظام ارتباطی را شکل می‌دهد. روابط میان مؤلفه‌ها خطی و مبتنی بر توالی علّی ثابت نیست، بلکه ماهیتی مبنایی، کارکردی، موقعیتی، تربیتی، بازگشتی و غایی دارد. برآیند مطلوب این نظام، آگاهی و بیداری مخاطب و در سطح اجتماعی، صلاح در رابطه متقابل حاکم و مردم است. بر این اساس، پاسداشت حق آگاهی فرایندی مستمر و تعاملی است که آگاهی‌بخشی حاکم و مشارکت مسئولانه مردم، دو سوی نظام ارتباطی آن را تشکیل می‌دهند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات