با همکاری مشترک دانشگاه پیام نور و انجمن علمی مطالعات نهج البلاغه ایران

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

Department of Arabic Language and Literature, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran

10.30473/anb.2026.79348.1516

چکیده

در مطالعات بلاغی مدرن، استعاره دیگر آرایه‌ای صرفاً لفظی نیست، بلکه سازوکاری ادراکی است که فهم را سازمان می‌دهد و معنا را شکل می‌بخشد. بر پایه این تحول، پژوهش حاضر می‌کوشد خطبه متقین امام علی (علیه‌السلام) را در پرتو نظریه استعاره مفهومی لیکاف و جانسون تحلیل کند تا نظام‌های استعاری‌ای را آشکار سازد که مفهوم تقوا را به‌عنوان ادراکی اخلاقی صورت‌بندی می‌کنند. روش پژوهش توصیفی–تحلیلی است و نتایج آن بر اساس استعاره مفهومی بنا شده است. تحلیل نشان می‌دهد که استعاره ساختاری در این خطبه از سه نظام کلان پیروی می‌کند: نظام «ادراک اخلاقی، بینایی است» که حوزه بینایی را بر حوزه یقین به غیب منطبق می‌سازد و ایمان را از غیب به شهود منتقل می‌کند؛ نظام «حیات اخلاقی، تجارتی سودآور است» که حوزه تجارت و سرمایه‌گذاری را بر عمل اخلاقی منطبق می‌سازد و ایام کوتاه را به سرمایه‌گذاری در آسایش ابدی بدل می‌کند؛ و نظام «تأثیر ترس و عبادت همچون تراش و شکل‌دهی است» که حوزه صناعت را بر تربیت اخلاقی منطبق می‌سازد و ذات را همان‌گونه که ماده خام تراشیده می‌شود، بازساخت می‌دهد. در پیوند با استعاره جهتی، تحلیل از نظامی فضایی–سه‌بعدی پرده برمی‌دارد که حرکت وجودی متقی را سازمان می‌دهد: محور عمودی که میان تعالی اخلاقی و انحطاط دنیوی تقابل ایجاد می‌کند، محور افقی که میان پیشرفت در فضیلت و پسرفت در رذیلت تقابل می‌سازد، و محور درونی/بیرونی که میان ورود به دایره ذکر و مراقبه و خروج به غفلت تقابل برقرار می‌کند. اما استعاره هستی‌شناختی، مفاهیم مجرد را به هستارهای ملموس تبدیل کرده است: نفس ظرفی است که بلا و رفاه در آن فرود می‌آید، قلب قلمرویی است که صاحبش و آفریدگارش از نهانی‌های آن آگاهند، جسم زندانی موقت است که روح در آن سیراب می‌شود و مشتاق رهایی است، و اجل حدّ این زندان است. بدین‌سان، این سه نظام، شبکه‌ای معرفتی یکپارچه می‌سازند که مفهوم تقوا را به‌عنوان تجربه‌ای وجودی و محسوس، نه صرفاً حالتی ذهنی، تولید می‌کنند و سه کارکرد معرفتی، جهت‌دهنده و استدلالی ایفا می‌کنند، که این امر تناسب نظریه استعاره مفهومی را برای تحلیل متون میراثی عربی، با در نظر گرفتن ویژگی‌های بلاغی و فرهنگی آن، تأیید می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات