نوع مقاله : علمی - پژوهشی
نویسندگان
Department of Arabic Language and Literature, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran
چکیده
در مطالعات بلاغی مدرن، استعاره دیگر آرایهای صرفاً لفظی نیست، بلکه سازوکاری ادراکی است که فهم را سازمان میدهد و معنا را شکل میبخشد. بر پایه این تحول، پژوهش حاضر میکوشد خطبه متقین امام علی (علیهالسلام) را در پرتو نظریه استعاره مفهومی لیکاف و جانسون تحلیل کند تا نظامهای استعاریای را آشکار سازد که مفهوم تقوا را بهعنوان ادراکی اخلاقی صورتبندی میکنند. روش پژوهش توصیفی–تحلیلی است و نتایج آن بر اساس استعاره مفهومی بنا شده است. تحلیل نشان میدهد که استعاره ساختاری در این خطبه از سه نظام کلان پیروی میکند: نظام «ادراک اخلاقی، بینایی است» که حوزه بینایی را بر حوزه یقین به غیب منطبق میسازد و ایمان را از غیب به شهود منتقل میکند؛ نظام «حیات اخلاقی، تجارتی سودآور است» که حوزه تجارت و سرمایهگذاری را بر عمل اخلاقی منطبق میسازد و ایام کوتاه را به سرمایهگذاری در آسایش ابدی بدل میکند؛ و نظام «تأثیر ترس و عبادت همچون تراش و شکلدهی است» که حوزه صناعت را بر تربیت اخلاقی منطبق میسازد و ذات را همانگونه که ماده خام تراشیده میشود، بازساخت میدهد. در پیوند با استعاره جهتی، تحلیل از نظامی فضایی–سهبعدی پرده برمیدارد که حرکت وجودی متقی را سازمان میدهد: محور عمودی که میان تعالی اخلاقی و انحطاط دنیوی تقابل ایجاد میکند، محور افقی که میان پیشرفت در فضیلت و پسرفت در رذیلت تقابل میسازد، و محور درونی/بیرونی که میان ورود به دایره ذکر و مراقبه و خروج به غفلت تقابل برقرار میکند. اما استعاره هستیشناختی، مفاهیم مجرد را به هستارهای ملموس تبدیل کرده است: نفس ظرفی است که بلا و رفاه در آن فرود میآید، قلب قلمرویی است که صاحبش و آفریدگارش از نهانیهای آن آگاهند، جسم زندانی موقت است که روح در آن سیراب میشود و مشتاق رهایی است، و اجل حدّ این زندان است. بدینسان، این سه نظام، شبکهای معرفتی یکپارچه میسازند که مفهوم تقوا را بهعنوان تجربهای وجودی و محسوس، نه صرفاً حالتی ذهنی، تولید میکنند و سه کارکرد معرفتی، جهتدهنده و استدلالی ایفا میکنند، که این امر تناسب نظریه استعاره مفهومی را برای تحلیل متون میراثی عربی، با در نظر گرفتن ویژگیهای بلاغی و فرهنگی آن، تأیید میکند.
کلیدواژهها
موضوعات