نوع مقاله : علمی - پژوهشی
نویسنده
PhD in Arabic Language and Literature, University of Kashan, Iran.
چکیده
بیانِ بلاغی در خطابِ نهج البلاغه، نظامی پویا و گشوده است که به تزیین یا اقناع محدود نمی شود، بلکه فاعلیّتی تأویلی بنیان می نهد که معنا را تولید می کند و وجود را شکل می دهد. این پژوهش، با روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر هرمنیوتیک گادامر، در پی بررسی مفهوم تقوا در خطبه های امام علی (ع) به مثابهٔ مفهومی است که به صورت پویا از طریق سازوکارهای بیانِ بلاغی شکل می گیرد.پژوهش از دو پرسش آغاز می شود: نخست، پویایی های بیانِ بلاغی چگونه به تجلّی تقوا به مثابهٔ رخدادی وجودی می انجامد؟ دوم، مفاهیم گادامر چه افق های تأویلی ای برای فهم این پویایی ها فراهم می آورند؟پژوهش به پنج محور اساسی دست یافته است:نخست: افقیّت (افقِ بیانیِ بنیادین). تقوا در خطبهٔ شانزدهم، از طریق استعارهٔ «مَطایا ذُلُل»، به مثابهٔ افقی بیانیِ بنیادین تصویر شده است که رابطهٔ وجودی میانِ خود و مطلق را بنیان می نهد. و در خطبهٔ (198)، از طریق هشت جفت متقابل مانند (داء/دواء)، (عمى/بصر)، (فساد/صلاح) و (ظلمة/ضیاء)، به مثابهٔ افقی بیانی که وجودِ انسانی را بازترمیم می کند و رؤیتی کل نگر از انسانِ پرهیزگار شکل می دهد.دوم: حواریت (بیان به مثابهٔ پاسخِ وجودی). خطبهٔ (76) در گفتار امام: «سَمِعَ حُکْمًا فَوَعَى»، و خطبهٔ (132) در گفتار او: «أَشْعَرَ التَّقْوَى قَلْبَهُ»، تقوا را به مثابهٔ پاسخی بیانی به پرسش های عمیقِ وجودیِ انسان عرضه می کنند؛ جایی که شنیدن و آگاهی به افعالی تأویلی تبدیل می شوند که معنا را تولید می کنند.سوم: تطبیقیّت (بیان به مثابهٔ کنشِ وجودی). عمل، شرطِ تحققِ فهم به شمار می رود و «اهل تقوا» در خطبهٔ (16)، از طریق فاعلیّتِ هرمنیوتیکیِ خود، تجسّم بخشِ تقوا به مثابهٔ افقی بیانیِ زیسته می شوند، نه مفهومی انتزاعی. بیانِ بلاغی در اینجا تقوا را توصیف نمی کند، بلکه وجودِ آن را بنیان می نهد.چهارم: زبانیت (بیان به مثابهٔ خانهٔ وجود). خطبهٔ (176)، از طریق تمایزِ جدلی میان زبانِ مؤمن و زبانِ منافق، زبان را به مثابهٔ خانهٔ وجود و واسطهٔ تجلّیِ حقیقت برجسته می سازد. بیانِ بلاغی ابزارِ بیان نیست، بلکه فضایی است که معنای تقوا در آن به صورت وجودی شکل می گیرد. پنجم: تاریخیت (بیان به مثابهٔ سنّتی زنده). خطبهٔ (191) تقوا را بر پیشینیان و آیندگان عرضه می کند و آن را به سنّتی بیانیِ زنده بدل می سازد که پیوسته در افقِ تاریخِ مؤثّر تجدّد می یابد. بیانِ بلاغی، زنجیره ای تأویلی را بنیان می نهد که هرگز نمی گسلد.پژوهش نشان می دهد که مفهومِ «اندماجِ افق ها» خوانشِ خطبه ها را از تلاش برای بازسازیِ قصدِ مؤلف به رخدادی بیانیِ حوارگونه تبدیل می کند که در آن، افقِ کلامِ امام علی (ع) با افقِ مفسّرِ معاصر در تعامل است. همچنین مفهومِ «تاریخِ مؤثّر»، فهمِ خطبه ها را به مثابهٔ فرآیندی تاریخی تبیین می کند که در آن، سنّت های تأویلیِ پیشین با پیش دانسته های معرفتیِ مفسّر در تولیدِ معنا مشارکت می کنند. و مفهومِ «تطبیق»، فهم را از کنشی صرفاً نظری به کنشی عملی منتقل می کند، به گونه ای که فهمِ تقوا جز از طریق تجسّدِ آن در واقعیتِ زیستهٔ مفسّر تحقق نمی یابد.
کلیدواژهها
موضوعات