نوع مقاله : علمی - پژوهشی
نویسندگان
1 گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
2 استاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
چکیده
نهجالبلاغه مجموعهای فکری و بلاغی غنی است که در آن ارزشهای اخلاقی با ابعاد روانشناختی، عاطفی و رفتاری درهمتنیدهاند و ازاینرو، بستری مناسب برای بررسی شیوههای شکلگیری شخصیت انسانی در گفتمان فراهم میآورد. خطبۀ متقین، بهویژه، متنی است که تصویری جامع از انسان پرهیزگار ترسیم میکند؛ تصویری که از توصیف فضایل آغاز میشود، به بیان حالات روانی و عاطفی میانجامد و سپس در عبادت، رفتار و روابط اجتماعی تجسّم مییابد. بر این اساس، پژوهش حاضر میکوشد چگونگی شکلگیری این خود را بر مبنای نظریۀ نشانهشناسی عواطفِ گریماس و فونتنی بررسی کند و در این راستا از مفاهیمی همچون خود و موضوع، ارزش، وجهیتها، تنش و تظاهر جسمانی بهره میگیرد. پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی، به بررسی ساختار عاطفی خطبه و پیگیری حالات وجدانیِ ساماندهنده به آن، بهویژه ترس، اشتیاق، امید، اندوه، هراس، احتیاط، شادی و سپاس، پرداخته است. یافتههای تحلیل نشان میدهد که این حالات بهصورت منفصل و مجزا ظاهر نمیشوند، بلکه در تعامل با نظام ارزشها و موضوعاتی که خود به سوی آنها جهت مییابد، شکل میگیرند و تنش و وجهیتها در تنظیم مسیر عاطفی و جهتدهی به رفتار آن نقش اساسی دارند. همچنین، تحلیل نشان میدهد که عاطفه از قلمرو درونی به عرصۀ تظاهر جسمانی، کنش عبادی و رفتار اخلاقی و اجتماعی انتقال مییابد و بدینسان، به عنصری فعال در شکلگیری تصویر انسان پرهیزگار تبدیل میشود. بر این اساس، میتوان خطبۀ متقین را ساختاری نشانهشناختی دانست که در آن ارزش، عاطفه و کنش در فرایندی همافزا به شکلگیری خودِ پرهیزگار میانجامند.
کلیدواژهها
)