نوع مقاله : علمی - پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکترای زبان و ادبیات عربی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
3 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
چکیده
این پژوهش با هدف بررسی کارکردهای اسلوب تعجب در نهجالبلاغه و تبیین نقش بلاغی آن در انتقال مفاهیم تربیتی، اخلاقی و اعتقادی در سخنان امام علی (ع) انجام شده است. مسئله اصلی پژوهش آن است که اسلوب تعجب در نهجالبلاغه تنها بهعنوان ساختاری زبانی برای بیان شگفتی محدود نمیشود، بلکه ابزاری بلاغی برای تأثیرگذاری عاطفی، هشدار، سرزنش، تحسین و بیدارسازی مخاطب بهشمار میآید. با توجه به اهمیت نهجالبلاغه بهعنوان یکی از برجستهترین متون ادبی و اسلامی، تحلیل دقیق شیوههای بلاغی آن، بهویژه اسلوب تعجب، میتواند به فهمی عمیقتر از لایههای دلالی و کارکردهای خطابی آن کمک کند. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده و دادههای آن از طریق استخراج نمونههایی از عبارات نهجالبلاغه و تحلیل بلاغی آنها در پرتو منابع بلاغت عربی گردآوری شده است. نتایج پژوهش نشان میدهد که اسلوب تعجب در نهجالبلاغه در دو گونه اصلی آمده است: تعجب صریح و تعجب ضمنی، که با بهرهگیری از ابزارهایی مانند «ما»، «كيف»، «كم» و «يا له»، افزون بر ساختارهای خبری با دلالت تعجبی، بهکار رفته است. همچنین این پژوهش آشکار میسازد که این اسلوب، افزون بر ایجاد شگفتی، کارکردهای متعددی مانند سرزنش، هشدار، تمجید، توبیخ، برانگیختن هراس تربیتی و تحریک اندیشه را در بافت خطابی سخنان امام (ع) ایفا میکند؛ امری که به تقویت اثربخشی پیامهای اخلاقی و اجتماعی نهفته در متن یاری میرساند.
کلیدواژهها