نوع المستند : المجلة العلمية البحوثية
المؤلفون
1 طالب دكتوراه في نهج البلاغة للعلوم والتربية، جامعة كاشان، إيران
2 أستاذ مساعد وعضو هيئة تدريس، قسم الفقه والمبادئ، جامعة كاشان، إيران
3 أستاذ مشارك وعضو هيئة تدريس، جامعة كاشان، إيران
المستخلص
تقتصر الرؤى السائدة حول مفهوم «النخبة» غالباً على القدرات الذهنية، أو التخصصات الفنية، أو المهارات الإدارية؛ بيد أن هذا المنظور وحده لا يكفي للاستجابة لإشكالية التوجيه والنهوض بالمجتمع. وهذا الأمر يبرز الحاجة الملحة لإعادة النظر في مفهوم النخبة ضمن الإطار المعرفي الإسلامي، ولاسيما في المعارف العلوية؛ إذ لا تقتصر النخبة في هذا النسق على الكفاءة العلمية فحسب، بل ترتبط ارتباطاً وثيقاً بالمسؤولية الإلهية والدور المحوري في إصلاح المجتمع وهدايته. وبناءً على ذلك، تسعى الدراسة الحالية إلى تبيين «نموذج النخبة الإلهية المسؤولة في المعارف العلوية». اعتمد البحث المنهج النوعي مستخدماً الأسلوب القائم على البيانات، حيث استُخرجت البيانات من القضايا المتعلقة بخصائص النخب ووظائفهم في نهج البلاغة، ثم جرى تحليلها عبر عمليات الترميز المفتوح، والمحوري، والانتقائي. وتُظهر نتائج البحث أن نموذج النخبة في المعارف العلوية يتميز ببنية رباعية الأبعاد تشمل: البصيرة، والنزوع، والمنش، والعمل؛ حيث تتجلى مكونات مثل «التوحيد» و«البصيرة الاجتماعية» في بُعد البصيرة، و«المسؤولية الإلهية» و«العدالة» في بُعد النزوع، و«الفضائل الأخلاقية» كالتقوى والإخلاص في بُعد المنش، وصولاً إلى «الأدوار الهدايتية والإصلاحية» في بُعد العمل؛ لتتكامل جميعها حول المقولة المركزية وهي «النخبة الإلهية المسؤولة في هداية المجتمع والارتقاء به».
الكلمات الرئيسية
عنوان المقالة [Persian]
الگوی نخبگی الهیِ مسئولانه در نهجالبلاغه: تبیین دادهبنیاد ساحتهای چهارگانۀ بینش، گرایش، منش و کنش
المؤلفون [Persian]
- ابوالقاسم جعفری 1
- علی حسین زاده 2
- فریبرز صدیق ارفعی 3
1 دانشجوی دکترای علوم و معارف نهج البلاغه، دانشگاه کاشان، ایران
2 استادیار و عضو هیأت علمی، گروه فقه و اصول، دانشگاه کاشان، ایران
3 دانشیار و عضو هیأت علمی دانشگاه کاشان، ایران
المستخلص [Persian]
در برداشتهای رایج، نخبگی بیشتر به تواناییهای ذهنی، تخصصهای فنی یا شایستگیهای مدیریتی اطلاق میشود؛ اما این دیدگاه به تنهایی برای پاسخگویی به مسئلۀ رهنمونسازی و پیشرفت جامعه کافی نیست. این موضوع، لزوم بازنگری در مفهوم نخبگی را در چارچوب دانشی اسلام، بهویژه در معارف علوی، روشن میسازد؛ زیرا در این منظومه، نخبگی تنها به توانمندی علمی محدود نمیشود، بلکه با مسئولیت الهی و نقشآفرینی در اصلاح و هدایت جامعه پیوند مییابد. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف تبیین «الگوی نخبگی الهیِ مسئولانه در معارف علوی» انجام شده است. این پژوهش با رویکرد کیفی و با بهرهگیری از روش دادهبنیاد انجام شده و دادههای آن از گزارههای مرتبط با ویژگیها و کارکردهای نخبگان در نهجالبلاغه استخراج و از طریق فرایند کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که الگوی نخبگی در معارف علوی دارای ساختاری چهار ساحتی شامل بینش، گرایش، منش و کنش است که در آن مؤلفههایی مانند توحیدمحوری و بصیرت اجتماعی در ساحت بینش، مسئولیتپذیری الهی و عدالتخواهی در ساحت گرایش، فضایل اخلاقی همچون تقوا و اخلاص در ساحت منش، و نقشهای هدایتگرانه و اصلاحی در ساحت کنش سازمان مییابد و همگی حول مقولۀ مرکزی «نخبگی الهیِ مسئولانه در هدایت و تعالی جامعه» سامان پیدا میکنند.
الكلمات الرئيسية [Persian]
- نخبگی الهی
- نهجالبلاغه
- معارف علوی
- الگوی چهارگانه (بینش
- گرایش
- منش
- کنش)
- روش دادهبنیاد
)