نوع مقاله : علمی - پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی رشته علوم و قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس تهران، ایران
2 استادیار دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
چکیده
خطبه نخست نهجالبلاغه آفرینش آدم را در زنجیرهای منسجم بازمینماید که از خاک ناهمگون آغاز میشود، با آمیختن آب، چسبندگی، صورتبخشی، خشکشدن و استواری ادامه مییابد و با نفخ روح و ظهور ذهن، اندیشه، حواس، کنش و قدرت تشخیص حق از باطل به نقطه اوج میرسد. پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و رویکرد تطبیقی، معماری درونی این زنجیره را بازسازی کرده و آن را با تفسیرهای برگزیده امامیه و اهلسنّت از آیات آفرینش در سورههای حجر، مؤمنون، سجده، ص و الرحمن سنجیده است. یافتهها نشان میدهد که خطبه تنها تعبیرهای پراکنده قرآنی را تکرار نمیکند، بلکه آنها را در الگویی سهلایه سامان میدهد: ماده زمینی، تسویه سنجیده و گذار کیفی به فاعل انسانی مسئول. میان مفسران دو مکتب درباره اصل زمینی آدم، مخلوقبودن روح، تشریفیبودن اضافه «روح» به خدا و پیوند نفخ با پیدایش حیات و ادراک، همگرایی گستردهای وجود دارد. تفاوتها بیشتر به روش تبیین و میزان بهرهگیری از روایت، زبان، کلام، بلاغت یا فلسفه بازمیگردد. امتیاز ویژه خطبه آن است که تکوین جسم را بیواسطه با انسانشناسیِ ذهن، حواس، عمل و تشخیص اخلاقی پیوند میزند و میان فروتنی برخاسته از منشأ گِلی و کرامت حاصل از عطیه الهی تعادل برقرار میسازد. بر این اساس، انسان در منطق خطبه موجودی زمینی، آگاه، مسئول و برخوردار از کرامتی مخلوق است.
کلیدواژهها
)