مفهوم زهد سیاسی در نهج‌البلاغه؛ نقدی بر فلسفه قدرت‌طلبی از منظر امام علی(ع)

محمودپناهی, سید محمدرضا; نادعلی, روح اله; نیک صفت, ابراهیم

doi:10.30473/anb.2026.75658.1490

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

¹ استادیار، گروه علوم سیاسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

² استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

https://doi.org/10.30473/anb.2026.75658.1490

چکیده

مسئله اصلی این مقاله، بحران نظری ناشی از گسست اخلاق از قدرت در فلسفه سیاسی مدرن و خلأ الگوی بومی-اخلاقی برای حکمرانی در جهان اسلام است. گفتمان مسلط غربی با تقدس‌زدایی از سیاست و تقلیل اخلاق به ابزاری برای بقای قدرت، به بحران‌هایی چون فساد ساختاری و عقلانیت ابزاری افراطی دامن زده است. هدف این پژوهش، تبیین مفهوم «زهد سیاسی» در اندیشه امام علی(ع) به‌مثابه نظریه‌ای جایگزین و نقد بنیادین فلسفه قدرت‌طلبی غرب است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی با رویکرد کیفی متن‌محور است که با بررسی خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های نهج‌البلاغه، مؤلفه‌های این نظریه را استخراج و با فلسفه ماکیاولی مقایسه کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد زهد از منظر امام علی(ع) نه کناره‌گیری از سیاست، بلکه کنشی فعال و اخلاق‌مدار در مدیریت قدرت است که در آن، قدرت به مثابه «امانت الهی» و مسئولیتی در برابر خدا و مردم تعریف می‌شود و غایت آن، عدالت و کرامت انسانی است. این نگرش در تقابل کامل با پارادایم ماکیاولیستی قرار دارد که قدرت را غایت و اخلاق را تابع مصلحت می‌داند. نتیجه آنکه بازخوانی زهد سیاسی علوی، چارچوب نظری کارآمدی برای نقد بحران‌های حکمرانی معاصر و طراحی الگوی حکمرانی اخلاق‌محور ارائه می‌دهد و می‌تواند پاسخی اصیل به چالش‌های معنویت‌زدایی و فساد در نظام‌های سیاسی باشد. این پژوهش، نهج‌البلاغه را به‌عنوان منبعی زنده برای نظریه‌پردازی در فلسفه سیاسی اسلامی بازخوانی می‌کند.

کلیدواژه‌ها

مراجع

Besong,B.(2019). Virtue and Asceticism. Philosophy, 94(1), 115–138. https://doi.org/10.1017/S0031819118000347

Cromartie, A. (2008). The God of Thomas Hobbes. The Historical Journal, 51(4), 857-879. https://www.cambridge.org/core/journals/historical-journal/article/abs/god-of-thomas-hobbes/5A18C92682112A448F5582D5F5F5D71C

Forster, G. (2005). "'Tis Reasonable to Think the Cause Is Natural": Locke's Religious Eudemonism. In John Locke's Politics of Moral Consensus (pp. 52-78). Cambridge University Press. https://core-varnish-new.prod.aop.cambridge.org/core/books/abs/john-lockes-politics-of-moral-consensus/tis-reasonable-to-think-the-cause-is-natural-lockes-religious-eudemonism/5E89729920F566CD4AD27FAD1548B92E

Guay, R. (2022). The Ascetic Ideal: Genealogies of life‐denial in religion, morality, art, science, and philosophy. European Journal of Philosophy, 30(3), 1204–1207. https://doi.org/10.1111/ejop.12821.

Khoshk jan, Z. (2023). Sacred suffering and the construction of political spirituality in the Iranian Shiism discourse. Critical Research on Religion, 11, 171–186. https://doi.org/10.1177/20503032231174205.

Loconte, J. (2021). The appropriation of Locke. The New Criterion, 40(2), 19-24. https://newcriterion.com/article/the-appropriation-of-locke/Machiavelli, Niccolò. The Prince. Trans. Peter Bondanella. Oxford: Oxford University Press, 1998.

Paipais, V., & Poward, T. (2025). Mysticism and Sovereignty: From Katechontic to Mystical Political Theology. Religions, 16(8), 1012. https://doi.org/10.3390/rel16081012.

Raimondi, F. (2016). Machiavelli's Discorsi and Hobbes's Leviathan: Religion as Ideology. In Freedom and the Construction of Europe (Vol. 2, pp. 183-198). Taylor & Francis. https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781315593159-12/machiavelli-discorsi-hobbes-leviathan-religion-ideology-fabio-raimondi

Ramezani, F., Hosseini, S. H., & Fathaliani, H. (2024). Exploring the Grounds for People’s Benefiting from the Blessing of Wilayah for Growth and Perfection from the Perspective of the Qur’an and Nahj al-Balagha. 2(3), 1–10. https://doi.org/10.61838/iki.2.3.1

Wright, B. (2024). Machiavelli's Democratic Civil Religion in the Discourses on Livy. The Political Science Reviewer, 48(1), 5-28. https://politicalsciencereviewer.com/index.php/psr/article/view/788

دراسات حدیثه فی نهج البلاغه

مفهوم زهد سیاسی در نهج‌البلاغه؛ نقدی بر فلسفه قدرت‌طلبی از منظر امام علی(ع)

مراجع

مراجع

دوره 8، شماره 2 - شماره پیاپی 16
شهریور 1404
صفحه 157-172

مفهوم زهد سیاسی در نهج‌البلاغه؛ نقدی بر فلسفه قدرت‌طلبی از منظر امام علی(ع)

مراجع

مراجع

دوره 8، شماره 2 - شماره پیاپی 16شهریور 1404صفحه 157-172

دوره 8، شماره 2 - شماره پیاپی 16
شهریور 1404
صفحه 157-172