نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

• مصطفی جوانرودی ¹
• مهدی محمدی ²

¹ دانشیار گروه زیان و ادبیات عربی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

² أستاذ مساعد، قسم اللغة والأدب الفارسي، جامعة بيام نور، طهران، إيران.

چکیده

خطبه ۱۸۲ نهج‌البلاغه از برجسته‌ترین خطبه‌های امام علی (ع) است که دربردارنده مضامین توحیدی، توصیف آفرینش کیهانی، عبرت‌آموزی از سرانجام پیشینیان، حسرت بر شهادت یاران باوفا و فراخوان به جهاد می‌باشد. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از چارچوب نظریه نقش‌گرای نظام‌مند مایکل هلیدی، به تحلیل همزمان سه فرانقش اندیشگانی، بینافردی و متنی در این خطبه پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در فرانقش اندیشگانی، فرایندهای ذهنی با ٪۴۷ و رابطه‌ای با %۲۹ بیشترین بسامد را دارند که بیانگر رویکرد معرفت‌محور و تأملی امام (ع) در تبیین ذات الهی و نشانه‌های قدرت اوست. فرایندهای مادی با ٪۱۸ در بخش عبرت‌آموزی و فراخوان به جهاد نقش عینیت‌بخشی ایفا می‌کنند. در فرانقش بینافردی، وجه خبری مؤکد با ٪۸۶ و قطبیت مثبت با ٪۹۰ غالب است و فاعل در ۷۰ ٪ موارد به‌صورت مستتر در فعل ظاهر می‌شود؛ این امر نشان‌دهنده جایگاه اقتداری و معرفتی گوینده و تعامل یک‌سویه اقناعی با مخاطب است. کاربرد وجه پرسشی انکاری (٪۹) در بخش‌های حسرت و بیدارگری، و وجه امری در پایان خطبه، به ترتیب القای اندوه و دعوت به اقدام عینی را به همراه دارد. در فرانقش متنی، ارجاع درون‌متنی با ٪۸۷.۵ (به‌ویژه ضمایر)، تکرار واژگانی کلیدی (مانند «الله»، «أَیْنَ»، «جهاد»)، حذف به قرینه (لفظی و معنوی) و پیوندهای افزایشی (واو و فاء با ٪۸۹) مهم‌ترین عوامل انسجام و پیوستگی متن هستند. در مجموع،ضمن تعمیق معرفت توحیدی، ارتباطی مؤثر و چندلایه با مخاطب برقرار کرده و وحدت و انسجام متن را در اوج تنوع موضوعی حفظ نموده است.

کلیدواژه‌ها

• فرانقش اندیشگانی
• فرانقش بینافردی
• فرانقش متنی
• خطبه ۱۸۲ نهج‌البلاغه
• سبک‌شناسی گفتمان