نوع مقاله : علمی - پژوهشی
نویسندگان
1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه پيام نور، تهران، ایران.
3 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
نهج‌البلاغه پس از قرآن کریم و احادیث شریف نبوی، از برجسته‌ترین متون ادبی زبان عربی به‌شمار می‌آید؛ زیرا از فصاحت و بلاغتی کم‌نظیر، واژگانی غنی، هماهنگی میان لفظ و معنا و تنوع در شیوه‌های بیانی برخوردار است. همین ویژگی‌ها سبب شده است که این اثر در طول قرون متمادی مورد توجه دانشمندان و ادیبان قرار گیرد و تأثیری گسترده بر ادبیات عربی و فارسی بر جای گذارد. از مهم‌ترین جلوه‌های بلاغت در سخنان امام علی (ع)، کاربرد آگاهانه‌ی فنّ «مجاز مُرسَل» است؛ ابزاری که در خدمت رساندن معنای مقصود قرار گرفته و ژرفای تجربه‌ی فکری و معنوی امام را در متونش آشکار می‌سازد. این پژوهش بر آن است تا به تحلیل این پدیده و بررسی نقش آن در ساختار نامه‌های امام بپردازد. امام علی (ع) از انواع گوناگون روابط مجازی همچون رابطه‌ی سببیّت، کلّیت، جزئیت، مجاورت و رابطۀ حال و محل بهره گرفته است تا مفاهیم دقیق را با بیانی ساده، روان و در عین حال پرنفوذ عرضه کند. این پژوهش می‌کوشد شیوه‌ی به‌کارگیری این روابط مجازی را در متون امام (ع) بررسی کرده و نقش آن‌ها را در برجسته‌سازی معانی اعتقادی و فکری به شیوه‌ای بلاغی و منحصر‌به‌فرد تبیین نماید. روش تحقیق در این پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی در چارچوب رویکرد بلاغی است و هدف آن، آشکار ساختن جنبه‌های زیبایی‌شناختی و معنایی در کاربرد مجاز مُرسَل است. بدین منظور، نمونه‌هایی منتخب از نامه‌های امام علی (ع) مورد تحلیل زبانی قرار گرفته تا انواع روابط بلاغی در به‌کارگیری مجاز مُرسَل شناسایی شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مجاز مُرسَل در نامه‌های امام علی (ع) صرفاً یک پدیده‌ی بیانی تزیینی نیست، بلکه عنصری ساختاری و محوری در بیان علوی به‌شمار می‌آید و به‌عنوان ابزاری بلاغی و معنایی کارآمد، در انتقال مقاصد دقیق و معانی ژرف ایفای نقش می‌کند. همچنین نتایج بیانگر آن است که امام (ع) روابط مجاز مُرسَل، از جمله سببیّت، جزئیت و حالیت را به‌عنوان وسیله‌ای برای فشرده‌سازی معنا و گسترش افق تأویل به‌کار گرفته است؛ امری که به متون علوی عمق فکری و زیبایی هنری توأمان بخشیده است. افزون بر این، این بهره‌گیری سنجیده از مجاز نشان‌دهنده‌ی توانایی امام علی (ع) در به‌کارگیری زبان برای خدمت به دو بُعد عقلانی و عاطفی و تأثیرگذاری بر مخاطب در سطوح اندیشه و احساس است.
کلیدواژه‌ها
)