نوع المستند : المجلة العلمية البحوثية

المؤلفون

• حیدر علی فلیح ¹
• پرویز احمدزاده هوچ ²
• علی صیادانی ²

¹ طالب الدکتوراه في قسم اللغة العربية وآدابها، جامعة الشهيد مدني بأذربيجان

² دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران.

المستخلص

بر اساس دیدگاه جان لانگشو آستین، ساختارهای ندایی، امری و دعایی افعال کلامی اجرایی هستند که فراتر از انتقال معنا، تأثیر مستقیمی بر گوینده‌ی مخاطب می‌گذارند؛ مانند تشویق، درخواست یاری یا فراخواندن برای دستیابی به هدفی ارتباطی مشخص.  بر اساس این دیدگاه کارکردی (پراگماتیک) مبتنی بر نظریه افعال کلامی که توسط آستین پایه‌گذاری و بعدها توسط سیرل توسعه یافت، اشکال «ندا»، «امر» و «دعاست» در خطبه‌های امیرالمؤمنین (علیه السلام) انتخاب شده‌اند تا ساختار انجام‌دهنده (پرفورماتیو) این سبک‌ها آشکار شود و کارکردهای کاربردی خطبه‌ها مشخص گردد؛ چه از منظر تأثیرگذاری بر مخاطبان و چه از جنبه ساخت معنا در بافت دینی و خطابی. با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی كه بر  سیزده خطبه که به صورت تصادفی انتخاب شده بودند، مشخص شد که ندا در سخنرانی دینی، ابزاری ارتباطی برای تقویت حضور ذهنی مخاطب است. از سوی دیگر، «امر» از محدوده وظیفه الزام‌آور خود فراتر رفته و شامل نصیحت، راهنمایی و هدایت دینی می‌شود؛ چیزی که گواه غنای ساختار کاربردی (تداولی) آن است. در مقابل، «دعا» بعدی ارتباطی و معنوی پیدا می‌کند که خطابه­گو را هم با مخاطبان و هم با خالق پیوند می‌زند و بدین‌گونه، ویژگی‌های اقناعی و عاطفی گفتمان را برجسته می‌سازد. تحلیل کاربردی (تداولی) نشان داد که خطبه‌های امام علی (ع) آگاهی زبانی عمیقی را آشکار می‌سازد که در آن افعال کلامی به‌صورت هدمند برای ساخت گفتمانی استدلالی و تأثیرگذار به‌کار گرفته شده‌اند؛ گفتمانی که قادر است مخاطب را جذب کرده و او را از جنبه‌های شناختی و معنوی تحریک نماید. مطالعه به این نتیجه رسید که تحلیل این سبک‌های زبانی در چارچوب نظریه افعال کلامی، در دستیابی به درکی دقیق‌تر از تعاملات ارتباطی در گفتمان دینی اسلامی در دوران اولیه آن کمک می‌کند و در همین حال، نقش محوری روش کاربردی (تداولی) را در کشف بُعد انجام‌دهنده (پرفورماتیو) زبان در متون سنتی برجسته می‌سازد.

الكلمات الرئيسية

• ندا
• امر
• دعا
• خطبه‌های امام علی (علیه السلام)
• جان آستین

الموضوعات الرئيسية

• بررسی ساختارهای حکومتی و اجتماعی مطرح در نهج البلاغه

عنوان المقالة [Persian]

النّداء والأمر والدّعاء في خطب الإمام عليّ (ع)"دراسة تداولية وفق نظرية أفعال الكلام لأوستن"

المؤلفون [Persian]

• Hayder Ali Flayyih ¹
• Parviz Ahmadzadeh houch ²
• Ali Sayadani ²

¹ Ph.D student of Arab Language and Literature, Azarbaijan Shahid Madani University

² Associate Professor of Arabic Language and Literature, Azarbaijan Shahid Madani University ,Tabriz, Iran.

المستخلص [Persian]

يتناول هذا البحث دراسة الأساليب اللغوية المتمثلة في النداء والأمر والدعاء في خطب الإمام عليّ (ع)، انطلاقًا من منظور تداولي يستند إلى نظرية أفعال الكلام كما وضعها أوستن وطوّرها سيرلويهدف البحث إلى الكشف عن البنية الإنجازية لهذه الأساليب، وبيان الوظائف التداولية التي تحققها داخل الخطاب، سواء على مستوى التأثير في المخاطَبين أو على مستوى بناء المعنى في السياق الديني والخطابي.
يركّز البحث على أن النداء لم يكن مجرد وسيلة للتنبيه أو الاستدعاء، بل أداة تداولية لإقامة التواصل المباشر مع المخاطَبين وتعزيز حضورهم الذهني داخل الخطاب، أما الأمر فقد جاء في الخطب محمَّلًا بدلالات تتجاوز الإلزام المباشر إلى وظائف متنوّعة كالنصح والإرشاد والتوجيه الديني، مما يعكس ثراء البنية التداولية لهذا الأسلوب، في حين اتخذ الدعاء بعدًا تواصليًا وروحيًا يربط بين المتكلم والجمهور من جهة، وبين الإنسان والخالق من جهة أخرى، مبرزًا الطابع الإقناعي والوجداني للخطاب.
ومن خلال التحليل التداولي، يظهر أن خطب الإمام عليّ (ع) لا تقتصر على بعدها البلاغي والديني، بل تكشف عن وعي لغوي عميق يوظّف أفعال الكلام لبناء خطاب حجاجي مؤثر قادر على استمالة المتلقي وتحفيزه معرفيًا وروحيًا.
وقد خلص البحث إلى أن دراسة هذه الأساليب وفق نظرية أفعال الكلام تتيح فهمًا أدق للديناميات التواصلية في الخطاب الديني الإسلامي المبكر، وتبرز قيمة المنهج التداولي في الكشف عن الطاقات الإنجازية للغة داخل النصوص التراثية.

الكلمات الرئيسية [Persian]

• أفعال الكلام
• التداولية
• النداء
• الأمر
• الدعا