نوع مقاله : علمی - پژوهشی
نویسنده
pnu
چکیده
چکیده
مفهوم فتنه در نهجالبلاغه، بهویژه در خطبههای مرتبط با واقعهٔ جمل، بازتابدهندهٔ گفتمانی چندلایه از سوی امام علی(ع) در مواجهه با تحریف حقیقت، فریب نخبگان و مشروعیتبخشی کاذب به قدرت است. این پژوهش با هدف واکاوی بازنمایی فتنه در دو خطبهٔ محوری نهجالبلاغه ـ خطبه سوم (شقشقیه) و خطبه ۲۷ ـ با بهرهگیری از الگوی تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف و در چارچوب سه سطح تحلیل (توصیف متن، تفسیر گفتمان و تبیین اجتماعی) انجام شده است. در سطح نخست، امام علی(ع) با استفاده از استعارههای حسی، افعال ماضی با بار افشاگرانه و تقابلهای معنایی چون حق/باطل و دین/دنیا، زبان را به ابزاری کارآمد برای مقاومت و افشاگری تبدیل میکند. در سطح دوم، این خطبهها گفتمان علوی را بهمثابه کنشی انتقادی در نفی مشروعیت خواص بیعتشکن و فروپاشی نظام معنایی قدرت ترسیم میکنند. در سطح سوم نیز، زمینههای تاریخی، قبیلهای و ایدئولوژیک فتنه ـ از ماجرای سقیفه تا رخداد جمل ـ بهعنوان بستر اجتماعی شکلگیری این گفتمان بررسی میشود. یافتههای پژوهش نشان میدهد که زبان در نهجالبلاغه صرفاً وسیلهٔ بیان نیست، بلکه کنشی گفتمانی با کارکرد اصلاح اندیشهٔ سیاسی، افشای سازوکار سلطه و تقویت عقلانیت دینی است. بر این اساس، نهجالبلاغه میتواند الگویی توانمند برای تحلیل گفتمانهای بحرانزدهٔ سیاسی در سنت اسلامی به شمار آید.
کلیدواژهها
موضوعات
)