نوع المستند : المجلة العلمية البحوثية
المؤلفون
1 أستاذ، قسم اللغة العربية وآدابها في جامعة شهيد تشمران أهواز، أهواز، إيران
2 طالب دکتوراة، قسم اللغة العربية وآدابها في جامعة شهيد تشمران أهواز، أهواز، إيران
المستخلص
تُعدّ نظرية أفعال الكلام لجون سيرل من أبرز النظريات التداولية التي تُعنى بكشف العلاقة بين اللغة والفعل، وتفسير ما يضمره الخطاب من مقاصد تواصلية تتجاوز حدود الملفوظ الظاهر. وتقوم هذه النظرية على تصنيف خماسي لأنماط الأفعال الكلامية: الإخباريات، والتوجيهيات، والالتزاميات، والتعبيريات، والإعلانيات، وهو تصنيف يمنح إمكاناً دقيقاً لتحليل البنية الوظيفية للنصوص الخطابية وفهم أبعادها المقامية. في ضوء هذا الإطار النظري، تسعى هذه الدراسة إلى الكشف عن تجليات الحدث الكلامي في الخطب الحربية للإمام علي (ع)، لما تمثله من نماذج رفيعة للبيان الحربي المشحون بالحجج العقلية والدلالات الإيحائية، والساعي إلى أداء وظائف بلاغية وتداولية متعددة. وقد اعتمدت الدراسة المنهج الوصفي–التحليلي، باستثمار أدوات التحليل التداولي الحديثة، لتحليل شواهد مختارة من نهج البلاغة وفق سياقاتها المقامية والوظيفية، بهدف الوقوف على مقاصد الإمام علي (ع) في خطابه الحربي، وآليات التأثير والإقناع التي تبنيها ظروف الحرب وطبيعة الصراع. وتخلص الدراسة إلى أنّ خطب الإمام علي (ع) تتسم بكثافة تداولية واضحة، وتبرز قدرة بيانية عالية في توظيف أفعال الكلام بما يحقق وظائف تبليغية وتأثيرية عميقة، ترتبط بمقام الجهاد والدعوة، وتؤسس لجمالية خطابية تقوم على الوضوح والصدق والنَّفَس الحِجاجي.
الكلمات الرئيسية
الموضوعات الرئيسية
عنوان المقالة [Persian]
تحلیل گونه‌های کنشی گفتمان نظامی امام علی (ع) از منظر کارگفت‌های پنج‌گانۀ جان سرل
المؤلفون [Persian]
- رسول بلاوی 1
- علی حزابی زاده 2
1 استاد، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
2 دانشجوی دکتری، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
المستخلص [Persian]
نظریه افعال گفتاری جان سرل از مهم‌ترین نظریه‌های زبان‌شناسی کاربردی است که به بررسی پیوند میان زبان و کنش می‌پردازد و مقاصد پنهانِ ارتباطی را که فراتر از سطح آشکار سخن‌اند، آشکار می‌سازد. این نظریه بر یک طبقه‌بندی پنج‌گانه از افعال گفتاری استوار است: اخباری، ترغیبی، تعهدی، عاطفی، و اعلامی؛ که چارچوبی دقیق برای تحلیل کارکردهای خطابی و بررسی ابعاد موقعیتی متن فراهم می‌آورد. بر اساس این بنیان نظری، پژوهش حاضر در پی آن است که جلوه‌های رخداد گفتاری را در خطبه‌های جنگی امام علی (ع) بررسی کند؛ خطبه‌هایی که نمونه‌های برجسته‌ای از بیان حماسی‌اند و با استدلال‌های عقلی و دلالت‌های ضمنی، کارکردهای بلاغی و ارتباطی متنوعی را تحقق می‌بخشند. این پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و با بهره‌گیری از ابزارهای نوین تحلیل کاربردشناختی، شواهدی از نهج‌البلاغه را متناسب با بافت موقعیتی و کارکردی آن‌ها تحلیل کرده است تا مقاصد امام علی (ع) در گفتمان جنگی و شیوه‌های تأثیرگذاری و اقناع او را در متن شرایط جنگ و فضای نزاع روشن سازد. نتایج نشان می‌دهد که خطبه‌های جنگی امام علی (ع) از تراکم بالای کاربردهای گفتاری برخوردار است و توانایی کم‌نظیری در بهره‌گیری از افعال گفتاری برای تحقق مقاصد ارتباطی و تأثیری عمیق دارد؛ امری که با مقام جهاد، دعوت، و زیبایی‌شناسی خطابه‌ای مبتنی بر صدق، وضوح و استدلال سازگار است.
الكلمات الرئيسية [Persian]
- التداولية
- أفعال الكلام
- سيرل
- الإمام علي (ع)
- الخطاب الحربي
)