نوع المستند : المجلة العلمية البحوثية
المؤلفون
المستخلص
Islam, grounded in the Qur'an and the Prophetic Sunnah, offers a comprehensive framework for normative ethics. Among the major theories of Western normative ethics, deontology and consequentialist teleology have received the greatest attention in comparative studies because of their apparent similarities to Islamic ethics. The present study investigates whether the ethical system derived from Nahj al-Balāghah can be adequately explained within either framework. It aims to identify the governing model of normative ethics in the teachings of Imam Ali (peace be upon him) by employing a structured interrogative method that formulates the fundamental questions of moral philosophy and systematically derives their answers from the text, together with directed qualitative content analysis. The findings indicate that fundamental moral duties, including truthfulness, justice, and fidelity to covenants, possess intrinsic moral value. However, their ultimate purpose and motivation are attaining nearness to God, seeking Divine pleasure, and achieving eternal felicity rather than maximizing worldly pleasure or material utility. Moral duties therefore function as means toward a transcendent divine end. In cases of conflict between duties, priority is determined according to the Islamic principle of al-ahamm wa al-muhimm (the more important over the less important), measured by proximity to Divine pleasure. Accordingly, this study proposes Divine Teleological Rule-Based Deontology as a distinctive model that differs from both Kantian absolute deontology and Benthamite utilitarian teleology.
الكلمات الرئيسية
- Nahj al-Balāghah
- Normative Ethics
- Deontology
- Divine Teleology
- Structured Interrogative Method
- Nearness to God
الموضوعات الرئيسية
عنوان المقالة [Persian]
بازخوانی نظام اخلاق هنجاری اسلام با روش استنطاق ساختاریافته از نهج‌البلاغه؛ ارائه الگوی وظیفه‌گرایی غایت‌نگرِ الهی
المؤلفون [Persian]
- فائزه سلطانی
- علی حاجی جعفری
المستخلص [Persian]
اسلام با تکیه بر قرآن کریم و سنت، نظامی جامع و منسجم در حوزه اخلاق هنجاری ارائه می‌کند. از میان نظریه‌های اخلاق هنجاری در فلسفه غرب، دو نظریه‌ی وظیفه‌گرایی و غایت‌گراییِ سودمحور بیشترین شباهت ظاهری را با اخلاق اسلامی داشته و در پژوهش‌های تطبیقی مورد توجه قرار گرفته‌اند. با این حال، پرسش بنیادین آن است که آیا نظام اخلاقی مستنبط از نهج‌البلاغه را می‌توان در هیچ‌یک از این دو قالبِ مصطلح جای داد؟ این نوشتار با هدف کشف الگوی حاکم بر اخلاق هنجاری در کلام امیرالمؤمنین علیه‌السلام، با روش استنطاق نظام‌مند (طراحی پرسش‌های بنیادین فلسفه اخلاق و جستجوی پاسخ در متن) و تحلیل محتوای کیفی جهت‌دار انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در نظام اخلاقی نهج‌البلاغه، وظایف اخلاقی پیشینی (مانند راستگویی، عدالت، وفای به عهد) دارای ارزش و حرمت ذاتی هستند، اما علت غایی و انگیزه‌ی نهایی انجام همه‌ی این وظایف، «قرب الی الله، رضایت حق و سعادت اخروی» است؛ نه لذت دنیوی یا حداکثرسازی منفعت مادی. بدین سان، وظایف در این نظام، «طریق» (وسیله) به سوی غایت الهی هستند و در موارد تزاحم میان دو وظیفه، قاعده‌ی «اهم و مهم» با معیار «نزدیکی به رضایت الهی» جاری می‌شود. این الگو که «وظیفه‌گرایی قاعده‌نگرِ غایت‌مندِ الهی» نام گرفته، نه به وظیفه‌گراییِ مطلق‌گرای کانتی فرو می‌کاهد و نه به غایت‌گراییِ سودمحور بنتامی. انسان در این نگاه، موجودی هدفمند است که با انجام وظایف اخلاقی در چارچوب شریعت، به غایت حقیقی خویش نزدیک می‌شود.
الكلمات الرئيسية [Persian]
- نهج‌البلاغه
- اخلاق هنجاری
- وظیفه‌گرایی
- غایت‌گرایی الهی
- استنطاق نظام‌مند
- قرب إلی الله
)