نوع المستند : المجلة العلمية البحوثية
المؤلفون
المستخلص
يتيح علم الدلالة البنيوي، من خلال دراسة العلاقات بين الألفاظ في سياقها اللغوي، الكشف عن جانب من الدلالات المفهومية للنصوص الدينية. ويُعدّ مفهوم «الشرك» من المفاهيم العقدية المهمة في نهج البلاغة، إذ ورد، إلى جانب استعماله الاصطلاحي، ضمن شبكة من المفردات والتراكيب اللغوية المرتبطة بمفاهيم عقدية وأخلاقية واجتماعية. وقد أُجريت هذه الدراسة بهدف تحليل الشبكة المفهومية لـ«الشرك» في نهج البلاغة وفق نموذج توشيهيكو إيزوتسو في علم الدلالة، مع التركيز على علاقات التلازم اللفظي، وهي تسعى إلى الإجابة عن السؤالين الآتيين: 1) ما المتلازمات اللفظية لـ«الشرك» ولمادة «ش ر ك» في نهج البلاغة؟ 2) ما نوع علاقة هذه المتلازمات بـ«الشرك»، وما الصورة التي تقدّمها للشبكة المفهومية له؟ واعتمدت الدراسة المنهج الوصفي التحليلي، واستُخدمت الطريقة المكتبية في جمع البيانات. وفي الإجابة عن السؤال الأول، أُحصيت مواضع ورود مادة «ش ر ك» في نهج البلاغة، ودُرست في ضوء الصيغة اللفظية، وسياق التلازم، والمعنى الذي يتفعّل في السياق. ثم اختيرت خمسة محاور من محاور التلازم، هي: «الرياء»، و«الهوى»، و«التطهير»، و«الآثام والظلم»، و«الوارث والحوادث»، بغية إجراء تحليل أكثر دقة. وفي الإجابة عن السؤال الثاني، تشير نتائج الدراسة إلى وجود علاقة مباشرة بين هذه المفاهيم ومفهوم «الشرك» في بعض الحالات، مثل تلازم «الرياء» و«التطهير» مع «الشرك»، في حين تتشكل علاقة «الهوى» بالشرك، إلى حدّ كبير، على مستوى الشبكة المفهومية، من خلال الألفاظ المحيطة به. كما يكشف تلازم مادة «ش ر ك» مع «الآثام» و«الظلم» عن طاقتها الدلالية في مجال المشاركة في السلوكيات الخاطئة والمسؤولية الاجتماعية. وفي المقابل، يمثّل ورود لفظ «شَرِيكَانِ» إلى جانب «الوارث» و«الحوادث» في الحكمة 329 نموذجًا للاستعمال اللغوي والعرفي لهذه المادة...
الكلمات الرئيسية
الموضوعات الرئيسية
عنوان المقالة [Persian]
تحلیل شبکه مفهومی «شرک» در نهج‌البلاغه با تاکید بر روابط همنشینی (بر اساس الگوی معناشناسی ایزوتسو)
المؤلفون [Persian]
- محمدسبحان ماهری قمی
- محمدرضا پیرچراغ
المستخلص [Persian]
معناشناسی ساختاری با بررسی روابط میان واژه‌ها در بافت زبانی، امکان شناسایی بخشی از دلالت‌های مفهومی متون دینی را فراهم می‌کند. مفهوم «شرک» از مفاهیم مهم اعتقادی در نهج‌البلاغه است که در کنار کاربرد اصطلاحی، در شبکه‌ای از واژگان و ساخت‌های زبانی مرتبط با مفاهیم اعتقادی، اخلاقی و اجتماعی به کار رفته است. پژوهش حاضر با هدف بررسی شبکه مفهومی «شرک» در نهج‌البلاغه، بر اساس الگوی معناشناسی توشیهیکو ایزوتسو و با تمرکز بر روابط همنشینی انجام شده و در پی پاسخ به این پرسش‌هاست: ۱) همنشین‌های «شرک» و ماده «شرک» در نهج‌البلاغه کدام‌اند؟ ۲) این همنشین‌ها چه نوع ارتباطی با «شرک» دارند و چه تصویری از شبکه مفهومی آن به دست می‌دهند؟ روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و شیوه گردآوری داده‌ها کتابخانه‌ای است. در پاسخ به پرسش نخست، موارد کاربرد ماده «شرک» در نهج‌البلاغه احصا و با توجه به صورت واژه، بافت همنشینی و معنای فعال‌شده در سیاق بررسی شده است. سپس، پنج محور همنشینی «ریا»، «هوی»، «تطهیر»، «آثام و ظلم» و «وارث و حوادث» برای تحلیل دقیق‌تر انتخاب شده‌اند. در پاسخ به پرسش دوم، یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در برخی موارد، مانند همنشینی «ریا» و «تطهیر» با «شرک»، رابطه‌ای مستقیم میان این مفاهیم برقرار است؛ درحالی‌که ارتباط «هوی» با شرک بیشتر در سطح شبکه مفهومی و از طریق واژگان پیرامونی شکل می‌گیرد. همچنین، همنشینی ماده «شرک» با «آثام» و «ظلم» ظرفیت معنایی آن را در حوزه مشارکت در رفتارهای نادرست و مسئولیت اجتماعی آشکار می‌سازد. در مقابل، کاربرد «شریکان» در کنار «وارث» و «حوادث» در حکمت ۳۲۹، نمونه‌ای از کاربرد لغوی و عرفی این ماده است و بر ضرورت تفکیک معنای اصطلاحی «شرک» از دیگر کاربردهای ماده «شرک» دلالت دارد
الكلمات الرئيسية [Persian]
- نهج‌البلاغه
- شرک
- معناشناسی
- توشیهیکو ایزوتسو
- روابط همنشینی
)