نوع المستند : المجلة العلمية البحوثية

المؤلف

• شهلا حيدري

خريجة دكتوراه في اللغة العربية وآدابها من جامعة شهيد مدني في أذربيجان، تبریز، إيران

المستخلص

أسهمت «الدلالة التصورية» ضمن المستجدات اللسانية الحديثة في إحداث تحولات معرفية عميقة، وإثراء البحوث اللغوية العربية والغربية بدقة بالغة. وفي هذا السياق، تمثّل «الهندسة المتوازية» لـ«راي جاكندوف» تحولاً إبستمولوجياً جذرياً، بانتقالها من المركزية النحوية إلى المقاربة المعرفية، ومنحها استقلالية توليدية للأنظمة اللغوية (الصوتية، والنحوية، والمفاهيمية)، وربطها عبر «قواعد واجهة» دقيقة. وانطلاقاً من هذا الإطار النظري، يهدف هذا المقال إلى تفكيك المعمارية المعرفية لـ«الخطبة القاصعة» لأمير المؤمنين (عليه السلام)، وإثبات أن إعجازها البياني والمعرفي ينبع من التوازي الدقيق بين التصور الذهني والتعبير اللغوي. وقد اعتمد البحث المنهج الوصفي-التحليلي، مستفيداً من التقاطع المعرفي بين نظرية جاكندوف والتراث البلاغي العربي، الذي يجعل هذا الإطار أداة فاعلة لقراءة النصوص الكلاسيكية كأنظمة معرفية حية. وتوصلت الدراسة إلى جملة من النتائج الجوهرية، أبرزها: أن «الخطبة القاصعة» تبني معماريتها المعرفية عبر «بنية جبرية» صارمة، تنظم العلاقات الدلالية بين «الأنماط» المجردة و«الورودات» المحددة، وتحول المفاهيم المعنوية إلى كيانات مكانية ملموسة عبر المعجم وقواعد الواجهة. كما كشفت النتائج عن تفاعل تزامني متكافئ بين الأنظمة التوليدية الثلاثة دون هيمنة نحوية، مما يجعل النص انعكاساً مباشراً لبنية تصورية ذهنية عميقة. وأخيراً، أثبتت الدراسة أن الإعجاز البياني والمعرفي للخطبة ينبع من هذه الهندسة المتوازنة التي تعمل كـ«خوارزمية معرفية» ديناميكية، تستدعي الذاكرة الموقفية للمتلقي لإعادة هندسة إدراكه وقصم الشبهات، متجاوزةً بذلك المركزية النحوية التقليدية نحو خطاب معرفي شامل يخاطب العقل والحواس معاً.

الكلمات الرئيسية

• الخطبة القاصعة
• راي جاكندوف
• الهندسة المتوازية
• البنية المفاهيمية
• اللسانيات المعرفية

الموضوعات الرئيسية

• معارف علوی متخذ از نهج البلاغه

عنوان المقالة [Persian]

معماری شناختی در خطبۀ قاصعۀ امام علی (ع) و کالبدشکافی مفهومی آن در پرتو «معماری موازی» ری جکندوف

المؤلف [Persian]

• شهلا حيدري

دانش آموخته دکترای تخصصی زبان و ادبیات عربی، از دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران

المستخلص [Persian]

 
چکیده
«معناشناسی مفهومی» به‌عنوان یکی از دستاوردهای نوین زبان‌شناسی، در ایجاد تحولات شناختی عمیق و غنی‌سازی پژوهش‌های زبانی در حوزه‌های عربی و غربی با دقتی بی‌نظیر سهیم بوده است. در این راستا، نظریه «معماری موازی» «ری جکندوف» نمایانگر یک چرخش معرفت‌شناختی بنیادین است که با گذر از مرکزیت نحوی به رویکرد شناختی، استقلال زایشی را به سامانه‌های زبانی (آوایی، نحوی و مفهومی) اعطا کرده و آن‌ها را از طریق «قواعد واسط» دقیقی به یکدیگر پیوند می‌دهد. با تکیه بر این چارچوب نظری، این مقاله در پی واکاوی معماری شناختی «خطبه قاصعه» امیرالمؤمنین حضرت علی (ع) و اثبات این نکته است که اعجاز بیانی و شناختی آن، سرچشمه‌گرفته از توازی دقیق میان تصور ذهنی و بیان زبانی است. این پژوهش با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر تلاقی معرفتی میان نظریه جکندوف و میراث بلاغی عرب، این چارچوب را به ابزاری کارآمد برای خوانش متون کلاسیک به‌مثابه سامانه‌های شناختی پویا تبدیل کرده است. این مطالعه به مجموعه‌ای از یافته‌های بنیادین دست یافته است که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از: «خطبه قاصعه» معماری شناختی خود را از طریق یک «ساختار جبری» منسجم بنا می‌کند که روابط معنایی میان «الگوهای» انتزاعی و «مصادیق» مشخص را سامان می‌دهد و مفاهیم انتزاعی را از طریق مخزن واژگانی و قواعد واسط، به موجودیت‌های مکانیِ ملموس تبدیل می‌سازد. همچنین نتایج پژوهش نشان داد که تعامل هم‌زمان و متوازن میان سه سامانه زایشی، بدون هیچ‌گونه سلطه نحوی صورت می‌گیرد که این امر، متن را به بازتابی مستقیم از یک ساختار تصوریِ ذهنیِ عمیق تبدیل می‌کند. در نهایت، این پژوهش اثبات کرد که اعجاز بیانی و شناختی این خطبه، سرچشمه‌گرفته از همین معماری متوازن است که همچون یک «الگوریتم شناختی پویا» عمل می‌کند؛ الگوریتمی که با فراخوانی «حافظه رویدادی» مخاطب، به بازسازی ادراک وی و ابطال شبهات می‌پردازد و با عبور از مرکزیت نحوی سنتی، به سوی گفتمانی شناختی و فراگیر حرکت می‌کند که هم‌زمان عقل و حواس را مخاطب قرار می‌دهد.