نوع المستند : المجلة العلمية البحوثية
المؤلفون
المستخلص
تُعدّ الرحمة، في المنظومة الدلالية للإسلام، مفهومًا جوهريًا يربط بين الأبعاد التوحيدية والأخلاقية والاجتماعية في القرآن الكريم ونهج البلاغة. وتسعى هذه الدراسة، التي أُنجزت وفق المنهج الوصفي التحليلي وبالاعتماد على المصادر المكتبية، إلى الإجابة عن السؤال الآتي: ما أوجه الاشتراك والاختلاف والعلاقات التناصية المتعلقة بالرحمة في القرآن الكريم، كتاب الوحي، ونهج البلاغة؟ وتُظهر نتائج الدراسة أن القرآن الكريم يعرض الرحمة، من جهة، بوصفها صفةً إلهيةً وفيضًا شاملًا في مجال الخلق وهداية البشر، ويطرحها، من جهة أخرى، أساسًا للسلوك والعلاقات الإنسانية. وقد شمل هذا الاتساع في توظيف المفهوم في آيات القرآن الرحمةَ بالوالدين والمؤمنين، والإحسانَ إلى المحتاجين، وتنظيمَ العلاقات الاجتماعية، والحدَّ من العنف في العلاقات العدائية. أما نهج البلاغة، فيوسّع مفهوم الرحمة، استنادًا إلى أصول القرآن، من خلال وصايا أخلاقية وتربوية وحكومية. ويبيّن تحليل العلاقات التناصية أن هذه الصلات تظهر أحيانًا بصورة صريحة ولفظية، وأحيانًا ضمنية، وفي بعض النماذج في صورة النفي المتوازي والتوسّع التفسيري، على مستوى العلاقة بين هذين المصدرين وسائر المصادر الدينية (التعالي النصي). وتجدر الإشارة إلى أن أيًّا من القضايا الواردة في النصين لا ينقض الأخرى ولا يتعارض معها. لذلك، لا يمكن النظر إلى الاختلاف بين القرآن ونهج البلاغة بوصفه تقابلًا بين «النظرية والتطبيق»؛ بل إن نهج البلاغة، امتدادًا للقرآن، يشرح الأبعاد الأخلاقية والتربوية والاجتماعية للرحمة ويحوّلها إلى ممارسات عملية، مبيّنًا إمكاناتها في الحياة الفردية والاجتماعية.
الكلمات الرئيسية
الموضوعات الرئيسية
عنوان المقالة [Persian]
خوانش بینامتنی رحمت در قرآن و نهج‌البلاغه
المؤلفون [Persian]
- احمد ربانی خواه
- راضیه سخائیان صومعه بزرگ
المستخلص [Persian]
رحمت، در نظام معنایی اسلام، مفهومی بنیادین در پیوند میان ساحت توحیدی، اخلاقی و اجتماعی قرآن کریم و نهج‌البلاغه است. این پژوهش که با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد کتابخانه‌ای سامان یافته، در پی پاسخ به این پرسش است که وجوه اشتراک، تفاوت و روابط بینامتنی رحمت در کتاب وحیانی قرآن و نهج البلاغه چیست؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قرآن کریم از سویی، رحمت را صفت و فیض فراگیر الهی در ساحت تکوین و هدایت بشر می‌داند و از سوی دیگر، آن را مبنایی برای رفتار و مناسبات انسانی مطرح می‌کند. این گستره وسیع کاربرد در آیات قرآن، این مفهوم را از رحمت نسبت به والدین و مؤمنان تا احسان به نیازمندان و تنظیم روابط اجتماعی و محدودسازی خشونت در مناسبات خصمانه در نظر آورده است. نهج‌البلاغه نیز با اتکا به مبانی قرآنی، رحمت را در قالب توصیه‌های اخلاقی، تربیتی و حکمرانی توسعه می‌دهد. تحلیل روابط بینامتنی نشان می‌دهد که این پیوندها در مواردی به‌صورت صریح و واژگانی، در مواردی ضمنی و در نمونه‌هایی در قالب نفی متوازی و بسط تفسیری در سطح روابط این دو منبع با دیگر منابع دینی (ترامتنیت) ظهور می‌یابد. باید گفت که هیچ یک از گزاره‌های موجود در دو متن همدیگر را نقض نمی‌کنند و با هم در تعارض نیستند. بنابراین، تفاوت قرآن و نهج‌البلاغه را نمی‌توان تقابل «نظریه و عمل» دانست؛ بلکه نهج‌البلاغه در امتداد قرآن، ساحت‌های اخلاقی، تربیتی و اجتماعی رحمت را توضیح و عملیاتی می‌کند و ظرفیت آن را برای زیست فردی و اجتماعی نشان می‌دهد.
الكلمات الرئيسية [Persian]
- رحمت
- قرآن کریم
- نهج‌البلاغه
- صفات الهی
- معناشناسی تطبیقی
)