نوع المستند : المجلة العلمية البحوثية

المؤلفون

• Rasoul Balavi ¹
• Taher Bavi ²

¹ قسم اللغة العربیة وآدابها، جامعة شهید تشمران أهواز، أهواز، إیران.

² قسم اللغة العربية وآدابها، جامعة شهيد تشمران أهواز، أهواز، إيران

المستخلص

لم تعد الاستعارة في الدراسات البلاغية الحديثة مجرد زخرف لفظي، بل غدت آلية إدراكية تُنظّم الفهم وتُشكّل المعنى، وانطلاقاً من هذا التحوّل يهدف البحث إلى تحليل خطبة المتقين للإمام علي (عليه السلام) في ضوء نظرية الاستعارة المفهومية عند لايكوف وجونسون، بغية الكشف عن الأنظمة الاستعارية. وقد اعتمد البحث المنهج الوصفي–التحليلي، وخلص إلى نتائج تُبنى على أساس الاستعارة المفهومية، إذ بيّن التحليل أنّ الاستعارة البنيوية تعمل في الخطبة عبر ثلاثة أنظمة كبرى: نظام «الإدراك الأخلاقي رؤية بصرية» الذي يُسقط مجال البصر على مجال اليقين بالغيب، فينتقل الإيمان من الغيب إلى الشهادة؛ ونظام «الحياة الأخلاقية تجارة مربحة» الذي يُسقط مجال التجارة والاستثمار على العمل الأخلاقي، فتغدو الأيام القصيرة استثماراً في راحة أبدية؛ ونظام «تأثير الخوف والعبادة كالنحت والتشكيل» الذي يُسقط مجال الصناعة على التربية الأخلاقية، فتُعاد هيكلة الذات كما تُنحت المادة الخام. وفيما يتصل بالاستعارة الاتجاهية، كشف التحليل عن نظام فضائي ثلاثي الأبعاد ينظّم حركة المتقي وجودياً: محور عمودي يقابل بين العلو الأخلاقي والانحدار الدنيوي، ومحور أفقي يقابل بين التقدم بالفضيلة والتراجع بالرذيلة، ومحور داخلي/خارجي يقابل بين الدخول في دائرة الذكر والمراقبة والخروج إلى الغفلة. أمّا الاستعارة الأنطولوجية فقد حوّلت المفاهيم المجرّدة إلى كيانات ملموسة: النفس وعاء ينزل فيه البلاء والرخاء، والقلب حيّز يعلم خباياه صاحبه وخالقه، والجسد سجن مؤقت تستقى فيه الروح وتتوق للخلاص، والأجل حدّ لهذا السجن. وهكذا تُشكّل هذه الأنظمة الثلاثة شبكة معرفية متكاملة تُنتج مفهوم التقوى بوصفه تجربة وجودية محسوسة لا مجرد حالة ذهنية، وتؤدّي وظائف ثلاثاً: معرفية وتوجيهية وحجاجية، مما يؤكّد ملاءمة نظرية الاستعارة المفهومية لتحليل النصوص التراثية العربية مع مراعاة خصوصيتها البلاغية والثقافية.

الكلمات الرئيسية

• الإمام علي (علیه السلام)
• نهج البلاغة
• الاستعارة المفهومية
• خطبة المتقين
• الأنظمة الاستعارية

الموضوعات الرئيسية

• مباحث زبان شناسی و زبان احادیث در نهج البلاغه

عنوان المقالة [Persian]

تحلیل استعاره‌های مفهومی در خطبه متقین بر اساس نظریه لیکاف و جانسون

المؤلفون [Persian]

• رسول بلاوی ¹
• طاهر باوی ²

¹ Department of Arabic Language and Literature, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran

² Department of Arabic Language and Literature, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran

المستخلص [Persian]

در مطالعات بلاغی مدرن، استعاره دیگر آرایه‌ای صرفاً لفظی نیست، بلکه سازوکاری ادراکی است که فهم را سازمان می‌دهد و معنا را شکل می‌بخشد. بر پایه این تحول، پژوهش حاضر می‌کوشد خطبه متقین امام علی ^{(علیه‌السلام)} را در پرتو نظریه استعاره مفهومی لیکاف و جانسون تحلیل کند تا نظام‌های استعاری‌ای را آشکار سازد که مفهوم تقوا را به‌عنوان ادراکی اخلاقی صورت‌بندی می‌کنند. روش پژوهش توصیفی–تحلیلی است و نتایج آن بر اساس استعاره مفهومی بنا شده است. تحلیل نشان می‌دهد که استعاره ساختاری در این خطبه از سه نظام کلان پیروی می‌کند: نظام «ادراک اخلاقی، بینایی است» که حوزه بینایی را بر حوزه یقین به غیب منطبق می‌سازد و ایمان را از غیب به شهود منتقل می‌کند؛ نظام «حیات اخلاقی، تجارتی سودآور است» که حوزه تجارت و سرمایه‌گذاری را بر عمل اخلاقی منطبق می‌سازد و ایام کوتاه را به سرمایه‌گذاری در آسایش ابدی بدل می‌کند؛ و نظام «تأثیر ترس و عبادت همچون تراش و شکل‌دهی است» که حوزه صناعت را بر تربیت اخلاقی منطبق می‌سازد و ذات را همان‌گونه که ماده خام تراشیده می‌شود، بازساخت می‌دهد. در پیوند با استعاره جهتی، تحلیل از نظامی فضایی–سه‌بعدی پرده برمی‌دارد که حرکت وجودی متقی را سازمان می‌دهد: محور عمودی که میان تعالی اخلاقی و انحطاط دنیوی تقابل ایجاد می‌کند، محور افقی که میان پیشرفت در فضیلت و پسرفت در رذیلت تقابل می‌سازد، و محور درونی/بیرونی که میان ورود به دایره ذکر و مراقبه و خروج به غفلت تقابل برقرار می‌کند. اما استعاره هستی‌شناختی، مفاهیم مجرد را به هستارهای ملموس تبدیل کرده است: نفس ظرفی است که بلا و رفاه در آن فرود می‌آید، قلب قلمرویی است که صاحبش و آفریدگارش از نهانی‌های آن آگاهند، جسم زندانی موقت است که روح در آن سیراب می‌شود و مشتاق رهایی است، و اجل حدّ این زندان است. بدین‌سان، این سه نظام، شبکه‌ای معرفتی یکپارچه می‌سازند که مفهوم تقوا را به‌عنوان تجربه‌ای وجودی و محسوس، نه صرفاً حالتی ذهنی، تولید می‌کنند و سه کارکرد معرفتی، جهت‌دهنده و استدلالی ایفا می‌کنند، که این امر تناسب نظریه استعاره مفهومی را برای تحلیل متون میراثی عربی، با در نظر گرفتن ویژگی‌های بلاغی و فرهنگی آن، تأیید می‌کند.

الكلمات الرئيسية [Persian]

• امام علی (علیه السلام)
• نهج‌البلاغه
• استعاره مفهومی
• خطبه متقین
• سامانه‌های استعاری