نوع المستند : المجلة العلمية البحوثية
المؤلف
دانش آموخته دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشگاه کاشان، ایران.
المستخلص
یُعَدُّ البیانُ البلاغیُّ فی خطابِ نهجِ البلاغةِ نظامًا دینامیکیًّا منفتحًا لا یقتصرُ على التزیینِ أو الإقناعِ، بل یؤسّسُ لِفاعلیّةٍ تأویلیّةٍ تُولّدُ المعنى وتُشکّلُ الوجودَ. یهدفُ البحثُ، بالمنهجِ الوصفیِّ التحلیلیِّ ومستندًا إلى هرمنیوطیقا غادامیر، إلى دراسةِ مفهومِ التَّقوىٰ فی خُطَبِ الإمامِ علیّ (ع) بوصفِه مفهومًا یتشکّلُ دینامیکیًّا عبرَ آلیّاتِ البیانِ البلاغیِّ. ینطلقُ البحثُ من سؤالین: أوّلهما: کیفَ تُؤدّی دینامیکیّاتُ البیانِ البلاغیِّ إلى تَجَلّی التَّقوىٰ بوصفِها حدثًا وجودیًّا؟ ثانیهما: ما الآفاقُ التأویلیّةُ التی تُتیحُها مفاهیمُ غادامیر لِفَهمِ هذه الدینامیکیّاتِ؟ توصّلَ البحثُ إلى خمسةِ محاورَ أساسیّةٍ:أوّلها: الأفقیّةُ (الأفق البیانیّ التاسیسیّ): إذ صُوِّرَتِ التَّقوىٰ فی الخطبةِ السادسةَ عشرةَ، من خلالِ استعارةِ «مَطایا ذُلُل»، بوصفِها أفقًا بیانیًّا تأسیسیًّا یُؤسّسُ لِعَلاقةٍ وجودیّةٍ بینَ الذاتِ والمطلقِ. وفی الخطبةِ (198)، من خلالِ ثمانیةِ أزواجٍ متقابلةٍ، مثل: (داء/دواء)، و(عمى/بصر)، و(فساد/صلاح)، و(ظلمة/ضیاء)، بوصفِها أفقًا بیانیًّا یُعیدُ ترمیمَ الوجودِ الإنسانیِّ ویُشکّلُ رؤیةً کلیّةً للکائنِ التَّقیِّ.ثانیها: الحواریّةُ (البیان بوصفِه استجابةً وجودیّةً): إذ تَعرِضُ الخطبةُ (76)، فی قولِ الإمامِ: «سَمِعَ حُکْمًا فَوَعَى»، والخطبةُ (132)، فی قولِه: «أَشْعَرَ التَّقْوَى قَلْبَهُ»، التَّقوىٰ بوصفِها استجابةً بیانیّةً للأسئلةِ الوجودیّةِ العمیقةِ للإنسانِ، حیثُ یتحوّلُ السمعُ والوعیُ إلى أفعالٍ تأویلیّةٍ تُولّدُ المعنى.ثالثها: التطبیقیّةُ (البیان بوصفِه ممارسةً وجودیّةً): إذ یُعَدُّ العملُ شرطًا لِتحقّقِ الفهمِ، ویَغدو «أهلُ التَّقوىٰ» فی الخطبةِ (16)، من خلالِ فاعلیّتِهم الهرمنیوطیقیّةِ، مُجسِّدینَ للتَّقوىٰ بوصفِها أفقًا بیانیًّا معیشًا لا مفهومًا مجرّدًا. فالبیانُ البلاغیُّ هنا لا یَصِفُ التَّقوىٰ بل یُؤسّسُ لِوجودِها.رابعها: اللغویّةُ (البیان بوصفِه بیتَ الوجود): إذ تُبرِزُ الخطبةُ (176)، عبرَ التمییزِ الجدلیِّ بینَ لغةِ المؤمنِ ولغةِ المنافقِ، اللغةَ بوصفِها بیتَ الوجودِ ووسیطَ تَجَلّی الحقیقةِ. فالبیانُ البلاغیُّ لیسَ أداةً للتعبیرِ، بل هو الفضاءُ الذی یتشکّلُ فیه معنى التَّقوىٰ وجودیًّا.
الكلمات الرئيسية
الموضوعات الرئيسية
عنوان المقالة [Persian]
پویایی‌های بیان بلاغی در تجلّی مفهوم تقوا در نهج‌البلاغه: رهیافتی هرمنیوتیکی در پرتو گادامر
المؤلف [Persian]
- کیمیا فتحی
PhD in Arabic Language and Literature, University of Kashan, Iran.
المستخلص [Persian]
بیانِ بلاغی در خطابِ نهج البلاغه، نظامی پویا و گشوده است که به تزیین یا اقناع محدود نمی شود، بلکه فاعلیّتی تأویلی بنیان می نهد که معنا را تولید می کند و وجود را شکل می دهد. این پژوهش، با روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر هرمنیوتیک گادامر، در پی بررسی مفهوم تقوا در خطبه های امام علی (ع) به مثابهٔ مفهومی است که به صورت پویا از طریق سازوکارهای بیانِ بلاغی شکل می گیرد.پژوهش از دو پرسش آغاز می شود: نخست، پویایی های بیانِ بلاغی چگونه به تجلّی تقوا به مثابهٔ رخدادی وجودی می انجامد؟ دوم، مفاهیم گادامر چه افق های تأویلی ای برای فهم این پویایی ها فراهم می آورند؟پژوهش به پنج محور اساسی دست یافته است:نخست: افقیّت (افقِ بیانیِ بنیادین). تقوا در خطبهٔ شانزدهم، از طریق استعارهٔ «مَطایا ذُلُل»، به مثابهٔ افقی بیانیِ بنیادین تصویر شده است که رابطهٔ وجودی میانِ خود و مطلق را بنیان می نهد. و در خطبهٔ (198)، از طریق هشت جفت متقابل مانند (داء/دواء)، (عمى/بصر)، (فساد/صلاح) و (ظلمة/ضیاء)، به مثابهٔ افقی بیانی که وجودِ انسانی را بازترمیم می کند و رؤیتی کل نگر از انسانِ پرهیزگار شکل می دهد.دوم: حواریت (بیان به مثابهٔ پاسخِ وجودی). خطبهٔ (76) در گفتار امام: «سَمِعَ حُکْمًا فَوَعَى»، و خطبهٔ (132) در گفتار او: «أَشْعَرَ التَّقْوَى قَلْبَهُ»، تقوا را به مثابهٔ پاسخی بیانی به پرسش های عمیقِ وجودیِ انسان عرضه می کنند؛ جایی که شنیدن و آگاهی به افعالی تأویلی تبدیل می شوند که معنا را تولید می کنند.سوم: تطبیقیّت (بیان به مثابهٔ کنشِ وجودی). عمل، شرطِ تحققِ فهم به شمار می رود و «اهل تقوا» در خطبهٔ (16)، از طریق فاعلیّتِ هرمنیوتیکیِ خود، تجسّم بخشِ تقوا به مثابهٔ افقی بیانیِ زیسته می شوند، نه مفهومی انتزاعی. بیانِ بلاغی در اینجا تقوا را توصیف نمی کند، بلکه وجودِ آن را بنیان می نهد.چهارم: زبانیت (بیان به مثابهٔ خانهٔ وجود). خطبهٔ (176)، از طریق تمایزِ جدلی میان زبانِ مؤمن و زبانِ منافق، زبان را به مثابهٔ خانهٔ وجود و واسطهٔ تجلّیِ حقیقت برجسته می سازد. بیانِ بلاغی ابزارِ بیان نیست، بلکه فضایی است که معنای تقوا در آن به صورت وجودی شکل می گیرد. پنجم: تاریخیت (بیان به مثابهٔ سنّتی زنده). خطبهٔ (191) تقوا را بر پیشینیان و آیندگان عرضه می کند و آن را به سنّتی بیانیِ زنده بدل می سازد که پیوسته در افقِ تاریخِ مؤثّر تجدّد می یابد. بیانِ بلاغی، زنجیره ای تأویلی را بنیان می نهد که هرگز نمی گسلد.پژوهش نشان می دهد که مفهومِ «اندماجِ افق ها» خوانشِ خطبه ها را از تلاش برای بازسازیِ قصدِ مؤلف به رخدادی بیانیِ حوارگونه تبدیل می کند که در آن، افقِ کلامِ امام علی (ع) با افقِ مفسّرِ معاصر در تعامل است. همچنین مفهومِ «تاریخِ مؤثّر»، فهمِ خطبه ها را به مثابهٔ فرآیندی تاریخی تبیین می کند که در آن، سنّت های تأویلیِ پیشین با پیش دانسته های معرفتیِ مفسّر در تولیدِ معنا مشارکت می کنند. و مفهومِ «تطبیق»، فهم را از کنشی صرفاً نظری به کنشی عملی منتقل می کند، به گونه ای که فهمِ تقوا جز از طریق تجسّدِ آن در واقعیتِ زیستهٔ مفسّر تحقق نمی یابد.
الكلمات الرئيسية [Persian]
- نهج‌البلاغه
- امام علی (ع)
- پویایی‌های بیان بلاغی
- هرمنیوتیک فلسفی
- گادامر
- تقوا
)