نوع المستند : المجلة العلمية البحوثية
المؤلفون
1 قسم اللغة العربية وآدابها، جامعة شهيد تشمران أهواز، أهواز، إيران
2 استاد گروا زبان و ادبیات عرب، دانشگاه، شهید چمران، اهواز، اهواز، ایران
المستخلص
يمثل نهج البلاغة مدونةً فكرية وبلاغية غنية تتداخل فيها القيم الأخلاقية مع الأبعاد النفسية والوجدانية والسلوكية، بما يجعلها مجالًا خصبًا للكشف عن طرائق بناء الشخصية الإنسانية داخل الخطاب. وتتخذ الدراسة من خطبة المتقين في نهج البلاغة مجتمعًا للبحث، بوصفها نصًا يؤسس صورة متكاملة للإنسان المتقي، من خلال الانتقال من وصف الفضائل إلى بيان الأحوال النفسية والوجدانية، ثم تجسيدها في العبادة والسلوك والعلاقات الاجتماعية. ويهدف البحث إلى الكشف عن الكيفية التي تتشكل بها الذات المتقية في خطبة المتقين في ضوء نظرية سيميائيات العواطف عند غريماس وفونتني، مستعينًا بمفاهيم الذات والموضوع، والقيمة، والمودالات، والتوتر، والتمظهر الجسدي. واعتمد البحث المنهج الوصفي التحليلي في قراءة البنية العاطفية للخطبة وتتبع الحالات الوجدانية التي تنتظم فيها، ولا سيما الخوف والشوق والرجاء والحزن والوجل والحذر والفرح والشكر. وأظهرت نتائج التحليل أن هذه الحالات لا ترد منفصلة، بل تتفاعل مع منظومة القيم والموضوعات التي تتجه إليها الذات، وأن التوتر والمودالات يسهمان في تنظيم مسارها الوجداني وتوجيه سلوكها. كما كشفت النتائج عن انتقال العاطفة من المجال الداخلي إلى التمظهر الجسدي والممارسة التعبدية والسلوك الأخلاقي والاجتماعي، بما يجعل الوجدان عنصرًا فاعلًا في بناء صورة المتقي. ويفضي ذلك إلى قراءة خطبة المتقين بوصفها بناءً سيميائيًا تتآزر داخله القيمة والعاطفة والفعل في تشكيل الذات.
الكلمات الرئيسية
عنوان المقالة [Persian]
نشانه شناسی عواطف و تأثیر تکوینی آن بر خودِ متّقی در خطبه متّقین امام علی (ع) بر اساس الگوی نشانه شناختی گريماس و فونتنی
المؤلفون [Persian]
- طاهر باوي 1
- رسول بلاوي 2
1 گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
2 استاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
المستخلص [Persian]
نهجالبلاغه مجموعهای فکری و بلاغی غنی است که در آن ارزشهای اخلاقی با ابعاد روانشناختی، عاطفی و رفتاری درهمتنیدهاند و ازاینرو، بستری مناسب برای بررسی شیوههای شکلگیری شخصیت انسانی در گفتمان فراهم میآورد. خطبۀ متقین، بهویژه، متنی است که تصویری جامع از انسان پرهیزگار ترسیم میکند؛ تصویری که از توصیف فضایل آغاز میشود، به بیان حالات روانی و عاطفی میانجامد و سپس در عبادت، رفتار و روابط اجتماعی تجسّم مییابد. بر این اساس، پژوهش حاضر میکوشد چگونگی شکلگیری این خود را بر مبنای نظریۀ نشانهشناسی عواطفِ گریماس و فونتنی بررسی کند و در این راستا از مفاهیمی همچون خود و موضوع، ارزش، وجهیتها، تنش و تظاهر جسمانی بهره میگیرد. پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی، به بررسی ساختار عاطفی خطبه و پیگیری حالات وجدانیِ ساماندهنده به آن، بهویژه ترس، اشتیاق، امید، اندوه، هراس، احتیاط، شادی و سپاس، پرداخته است. یافتههای تحلیل نشان میدهد که این حالات بهصورت منفصل و مجزا ظاهر نمیشوند، بلکه در تعامل با نظام ارزشها و موضوعاتی که خود به سوی آنها جهت مییابد، شکل میگیرند و تنش و وجهیتها در تنظیم مسیر عاطفی و جهتدهی به رفتار آن نقش اساسی دارند. همچنین، تحلیل نشان میدهد که عاطفه از قلمرو درونی به عرصۀ تظاهر جسمانی، کنش عبادی و رفتار اخلاقی و اجتماعی انتقال مییابد و بدینسان، به عنصری فعال در شکلگیری تصویر انسان پرهیزگار تبدیل میشود. بر این اساس، میتوان خطبۀ متقین را ساختاری نشانهشناختی دانست که در آن ارزش، عاطفه و کنش در فرایندی همافزا به شکلگیری خودِ پرهیزگار میانجامند.
الكلمات الرئيسية [Persian]
- امام علی (ع)
- نهجالبلاغه
- خطبۀ متقین
- نشانهشناسی عواطف
- خودِ متّقی
- گریماس و فونتنی
)