دانشگاه پیام نور دراسات حدیثه فی نهج البلاغه 2676-3435 8 1 2025 02 19 نقد و بررسی روایات «مِطلاق» در پرتو نهج البلاغه نقد و بررسی روایات «مِطلاق» در پرتو نهج البلاغه 1 14 13056 10.30473/anb.2026.72238.1415 AR اصغر طهماسبی بلداجی استادیار علوم قرآن و حدیث دانشگاه شهرکرد طاهر باوی دانشجوی دکتری ادبیات عرب دانشگاه شهید چمران اهواز Journal Article 2024 08 31 پیوند لقب «مِطلاق» با امام حسن مجتبی (علیهالسلام) به سبب ازدواج و طلاقهای مکرر، از برجسته ترین چالش‌های مطرح‌شده پیرامون سیره ایشان به شمار می‌رود. پژوهش پیشِ رو با هدف ارزیابی اعتبار روایات مطلاق از منظر گفتمان علوی در نهج البلاغه، با رویکردی توصیفی‑تحلیلی، این روایات را در معرض سنجش با سیره و سخنان امام علی (علیهالسلام) در نهج البلاغه قرار داده است. فرضیه محوری آن است که مهم‌ترین معیار داوری درباره صحت انتساب روایاتی که مدعی نهی از ازدواج دختران با امام حسن (علیهالسلام) هستند، باید سیره عملی و گفتاری خود امام علی (علیهالسلام) باشد که بخش بزرگی از آن در نهج البلاغه ثبت شده است. تحلیل محتوای نهج البلاغه نشان می‌دهد که روایات مطلاق نه تنها تأیید یا اشاره مستقیمی در این کتاب نیافته‌اند، بلکه در تضاد آشکار با شواهد و قرائن متعدد برگرفته از سیره و کلام امام علی (علیهالسلام) قرار دارند. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که قرائن مستخرج از نهج البلاغه نه تنها مؤیّد روایات مطلاق نیست، بلکه به‌گونه‌ای اساسی با آنها در تضاد است. این تضادها آشکار می‌سازد که نسبت دادن نهی از ازدواج به امام علی (علیهالسلام) و اطلاق لقب «مِطلاق» بر امام حسن (علیهالسلام)، با تصویر کلّی و آموزه‌های تربیتی مندرج در نهج البلاغه درباره منزلت امامت و عظمت امام حسن (علیهالسلام) ناسازگاری آشکار دارد و اعتبار این روایات را به‌شدت تضعیف می‌کند. پیوند لقب «مِطلاق» با امام حسن مجتبی (علیهالسلام) به سبب ازدواج و طلاقهای مکرر، از برجسته ترین چالش‌های مطرح‌شده پیرامون سیره ایشان به شمار می‌رود. پژوهش پیشِ رو با هدف ارزیابی اعتبار روایات مطلاق از منظر گفتمان علوی در نهج البلاغه، با رویکردی توصیفی‑تحلیلی، این روایات را در معرض سنجش با سیره و سخنان امام علی (علیهالسلام) در نهج البلاغه قرار داده است. فرضیه محوری آن است که مهم‌ترین معیار داوری درباره صحت انتساب روایاتی که مدعی نهی از ازدواج دختران با امام حسن (علیهالسلام) هستند، باید سیره عملی و گفتاری خود امام علی (علیهالسلام) باشد که بخش بزرگی از آن در نهج البلاغه ثبت شده است. تحلیل محتوای نهج البلاغه نشان می‌دهد که روایات مطلاق نه تنها تأیید یا اشاره مستقیمی در این کتاب نیافته‌اند، بلکه در تضاد آشکار با شواهد و قرائن متعدد برگرفته از سیره و کلام امام علی (علیهالسلام) قرار دارند. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که قرائن مستخرج از نهج البلاغه نه تنها مؤیّد روایات مطلاق نیست، بلکه به‌گونه‌ای اساسی با آنها در تضاد است. این تضادها آشکار می‌سازد که نسبت دادن نهی از ازدواج به امام علی (علیهالسلام) و اطلاق لقب «مِطلاق» بر امام حسن (علیهالسلام)، با تصویر کلّی و آموزه‌های تربیتی مندرج در نهج البلاغه درباره منزلت امامت و عظمت امام حسن (علیهالسلام) ناسازگاری آشکار دارد و اعتبار این روایات را به‌شدت تضعیف می‌کند. https://anb.journals.pnu.ac.ir/article_13056_d3fb48b2770d4e451196fa9837ebc66f.pdf

دانشگاه پیام نور دراسات حدیثه فی نهج البلاغه 2676-3435 8 1 2025 02 19 نقد ترجمه فارسی جعفر شهیدی از خطبه ۱۹۰ نهج البلاغه بر اساس نظریه گارسس (مطالعه موردی: سطح معنایی-واژگانی) نقد ترجمه فارسی جعفر شهیدی از خطبه ۱۹۰ نهج البلاغه بر اساس نظریه گارسس (مطالعه موردی: سطح معنایی-واژگانی) 15 30 13055 10.30473/anb.2026.72302.1416 AR محمدحسن امرائی دانشیار زبان و ادبیات عربی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران Journal Article 2024 09 10 با توجه به چالش‌های متعدد موجود در ترجمه متون از هر نوع، به ویژه ادبیات مذهبی، نقد کیفی محصول ترجمه شده جایگاه ویژه‌ای در مطالعات ادبی دارد. روش ترجمه متون به زبان دیگر و حفظ اثربخشی آنها همواره دغدغه اصلی مترجمان و منتقدان بوده است، زیرا هیچ متنی را نمی‌توان بدون تغییر به زبان مقصد ترجمه کرد. این امر به ویژه در ترجمه متون مذهبی اهمیت دارد. بدون شک، هر ترجمه‌ای ویژگی‌های مثبت و منفی دارد و کیفیت ترجمه به این ویژگی‌ها بستگی دارد. نظریه‌های متعددی برای تعیین سطح کیفی متون ترجمه شده وجود دارد که اغلب در تلاش برای دستیابی به یک ترجمه کامل و مطلوب هستند. این تلاش‌ها و ارزیابی‌ها به پیشرفت در ترجمه کمک می‌کنند. نظریه ارزیابی کیفیت ترجمه کارمن والرو گارسس (1994) در تعیین سطح کیفی ترجمه‌ها مؤثر است زیرا معیارهای کیفی برای متون ترجمه شده را در اختیار دارد. این مدل شامل چهار سطح ارزیابی ترجمه است: سطح معنایی-واژگانی، سطح نحوی-ریخت‌شناسی، سطح بلاغی-کارکردی و سطح سبکی-عملی. هر یک از این سطوح زیرگروه‌های خاصی دارند که متون ترجمه شده بر اساس آنها ارزیابی می‌شوند. این مقاله با هدف نقد ترجمه فارسی استاد جعفر شهیدی از خطبه ۱۹۰ نهج البلاغه، صرفاً با تمرکز بر جنبه‌های معنایی و واژگانی آن، نگاشته شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که ترجمه شهیدی از این خطبه منتخب، مخاطب‌محور و هدف‌محور است و رضایت مخاطب هدف را در اولویت قرار می‌دهد. بر اساس رویکردهای مثبت، منفی و خنثی مطرح‌شده در مدل گارسس، نتایج نشان می‌دهد که ترجمه شهیدی محتوامحور است و مرتباً معانی کلمات امام علی (ع) را تفسیر و بسط می‌دهد. او گاهی از تکنیک‌های مثبتی مانند تعریف، بسط دستوری و نقل قول استفاده می‌کند. با این حال، ترجمه او جنبه‌های منفی از جمله حذف و اختصار را نیز نشان می‌دهد که از کیفیت آن می‌کاهد. این امر تا حد زیادی به حذف مکرر افعال توسط شهیدی در ترجمه فارسی نسبت داده می‌شود. این امر به دلیل سبک و رویکرد بلاغی شهیدی و همچنین تعهد او به حفظ قافیه، موسیقیایی و زیبایی‌شناسی زبان مقصد است. این مقاله امکان نقد و ارزیابی ترجمه شهیدی را از منظر مؤلفه‌های معنایی-واژگانی مدل گارسس نشان می‌دهد. از آنجا که ویژگی‌های مثبت این ترجمه بیشتر از ویژگی‌های منفی آن است، این ترجمه به اندازه کافی قابل قبول تلقی شده است. با توجه به چالش‌های متعدد موجود در ترجمه متون از هر نوع، به ویژه ادبیات مذهبی، نقد کیفی محصول ترجمه شده جایگاه ویژه‌ای در مطالعات ادبی دارد. روش ترجمه متون به زبان دیگر و حفظ اثربخشی آنها همواره دغدغه اصلی مترجمان و منتقدان بوده است، زیرا هیچ متنی را نمی‌توان بدون تغییر به زبان مقصد ترجمه کرد. این امر به ویژه در ترجمه متون مذهبی اهمیت دارد. بدون شک، هر ترجمه‌ای ویژگی‌های مثبت و منفی دارد و کیفیت ترجمه به این ویژگی‌ها بستگی دارد. نظریه‌های متعددی برای تعیین سطح کیفی متون ترجمه شده وجود دارد که اغلب در تلاش برای دستیابی به یک ترجمه کامل و مطلوب هستند. این تلاش‌ها و ارزیابی‌ها به پیشرفت در ترجمه کمک می‌کنند. نظریه ارزیابی کیفیت ترجمه کارمن والرو گارسس (1994) در تعیین سطح کیفی ترجمه‌ها مؤثر است زیرا معیارهای کیفی برای متون ترجمه شده را در اختیار دارد. این مدل شامل چهار سطح ارزیابی ترجمه است: سطح معنایی-واژگانی، سطح نحوی-ریخت‌شناسی، سطح بلاغی-کارکردی و سطح سبکی-عملی. هر یک از این سطوح زیرگروه‌های خاصی دارند که متون ترجمه شده بر اساس آنها ارزیابی می‌شوند. این مقاله با هدف نقد ترجمه فارسی استاد جعفر شهیدی از خطبه ۱۹۰ نهج البلاغه، صرفاً با تمرکز بر جنبه‌های معنایی و واژگانی آن، نگاشته شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که ترجمه شهیدی از این خطبه منتخب، مخاطب‌محور و هدف‌محور است و رضایت مخاطب هدف را در اولویت قرار می‌دهد. بر اساس رویکردهای مثبت، منفی و خنثی مطرح‌شده در مدل گارسس، نتایج نشان می‌دهد که ترجمه شهیدی محتوامحور است و مرتباً معانی کلمات امام علی (ع) را تفسیر و بسط می‌دهد. او گاهی از تکنیک‌های مثبتی مانند تعریف، بسط دستوری و نقل قول استفاده می‌کند. با این حال، ترجمه او جنبه‌های منفی از جمله حذف و اختصار را نیز نشان می‌دهد که از کیفیت آن می‌کاهد. این امر تا حد زیادی به حذف مکرر افعال توسط شهیدی در ترجمه فارسی نسبت داده می‌شود. این امر به دلیل سبک و رویکرد بلاغی شهیدی و همچنین تعهد او به حفظ قافیه، موسیقیایی و زیبایی‌شناسی زبان مقصد است. این مقاله امکان نقد و ارزیابی ترجمه شهیدی را از منظر مؤلفه‌های معنایی-واژگانی مدل گارسس نشان می‌دهد. از آنجا که ویژگی‌های مثبت این ترجمه بیشتر از ویژگی‌های منفی آن است، این ترجمه به اندازه کافی قابل قبول تلقی شده است. https://anb.journals.pnu.ac.ir/article_13055_f00e1fd326cce911ba81a6a3201d16b0.pdf

دانشگاه پیام نور دراسات حدیثه فی نهج البلاغه 2676-3435 8 1 2025 02 19 تحلیل گفتمان انتقادی نامه 28 نهج البلاغه براساس نظریه نورمن فرکلاف تحلیل گفتمان انتقادی نامه 28 نهج البلاغه براساس نظریه نورمن فرکلاف 31 46 12708 10.30473/anb.2026.72421.1423 AR سید احمد موسوی پناه استاديار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ايران عبدالوحید نویدی استادیار گروه زبان و ادبیات عرب دانشگاه شهید چمران اهواز، ایران احمد سواری استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران Journal Article 2024 10 05 تحلیل گفتمان انتقادی به عنوان یک رویکرد جدید در زبان‌شناسی، به بررسی جنبة اجتماعی و رابطه میان جامعه و زبان در متن می پردازد. این رویکرد، علاوه بر داده‌ها و اطلاعات زبانی، به موضوعات مؤثر بر شکل‌گیری گفتمان مانند ایدئولوژی، زمینه موقعیت و بینامتنیت نیز می‌پردازد و گفتمان را در سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین، مورد بررسی و تحلیل انتقادی قرار می‌دهد. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی بر آن است تا نامه بیست و هشتم نهج‌البلاغه را در پرتو الگوی مزبور بررسی کند تا ایدئولوژی، گفتمان و معانی نهفته در متن را آشکار سازد. از مهم‌ترین یافته‌های پژوهش حاضر این است که واژگان در سطح توصیف، تصویر اولیه گفتمان را ترسیم می‌کنند و نشان می‌دهند که گفتمانی دینی، ماهیتی سیاسی دارد؛ زیرا ارزش تجربی واژگان موجود در متن، رنگ و بوی دینی سیاسی دارد. برخی واژگان، نشان از حضور دو طبقه متفاوت در جامعه دارد. در سطح تفسیر، نیز مجموعه‌ای از شواهد از طریق نقد گفتمان به دست آمده است. این شواهد، تعارض‌های موجود در جامعه‌ای را که گفتمان محصول آن است، آشکار می‌کند. ضمن اینکه گفتمان موجود در متن، دارای ریشه‌ها و اصولی دارد که در به وجود آمدن آن تأثیرگذار بودند. در سطح تبیین، نویسنده متن، به دنبال تغییر ایدئولوژی غلطی است که در جامعه رواج پیدا کرده است. تحلیل گفتمان انتقادی به عنوان یک رویکرد جدید در زبان‌شناسی، به بررسی جنبة اجتماعی و رابطه میان جامعه و زبان در متن می پردازد. این رویکرد، علاوه بر داده‌ها و اطلاعات زبانی، به موضوعات مؤثر بر شکل‌گیری گفتمان مانند ایدئولوژی، زمینه موقعیت و بینامتنیت نیز می‌پردازد و گفتمان را در سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین، مورد بررسی و تحلیل انتقادی قرار می‌دهد. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی بر آن است تا نامه بیست و هشتم نهج‌البلاغه را در پرتو الگوی مزبور بررسی کند تا ایدئولوژی، گفتمان و معانی نهفته در متن را آشکار سازد. از مهم‌ترین یافته‌های پژوهش حاضر این است که واژگان در سطح توصیف، تصویر اولیه گفتمان را ترسیم می‌کنند و نشان می‌دهند که گفتمانی دینی، ماهیتی سیاسی دارد؛ زیرا ارزش تجربی واژگان موجود در متن، رنگ و بوی دینی سیاسی دارد. برخی واژگان، نشان از حضور دو طبقه متفاوت در جامعه دارد. در سطح تفسیر، نیز مجموعه‌ای از شواهد از طریق نقد گفتمان به دست آمده است. این شواهد، تعارض‌های موجود در جامعه‌ای را که گفتمان محصول آن است، آشکار می‌کند. ضمن اینکه گفتمان موجود در متن، دارای ریشه‌ها و اصولی دارد که در به وجود آمدن آن تأثیرگذار بودند. در سطح تبیین، نویسنده متن، به دنبال تغییر ایدئولوژی غلطی است که در جامعه رواج پیدا کرده است. https://anb.journals.pnu.ac.ir/article_12708_9b593968960f3e0fe4afc0d11feaeef8.pdf

دانشگاه پیام نور دراسات حدیثه فی نهج البلاغه 2676-3435 8 1 2025 02 19 کاربست معناشناسی مفهومی از واژه «کأنّ» در نهج‌البلاغه با رویکرد نظریه‌ ری جکندوف کاربست معناشناسی مفهومی از واژه «کأنّ» در نهج‌البلاغه با رویکرد نظریه‌ ری جکندوف 47 60 12706 10.30473/anb.2026.73501.1440 AR سید محمد موسوی بفرویی گروه علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات و معارف اسلامی - دانشگاه میبد، ایران Journal Article 2025 01 20 «کأنّ» از حروف معانی در گروه اسم‌های مشبهة بالفعلی است که درک لطایف و دقایق معنایی آن در شناخت هر چه بیشتر در تفسیر متن ضروری است. این کلمه در نهج البلاغه به صورت‌های کأنّ،  کأنّما، کأنّا، کأنّی و فکأنّی در حدود 32 مرتبه آمده‌ که با توجه به موارد یادشده، ترجمه‌های خاصی را در معنا دارا شده‌ است . این کلمه با ساختار‌های مختلف در متون یادشده در معانی توبیخ، تشبیه، مشابهت، استدراک، تحقیق، تقریب و شكو تردید به کار رفته‌ و با توجه به کلمات همنشین خود می‌تواند دلالت‌های مفهومی متعددی با استفاده از مدل زبانی جکندوف داشته ‌باشد که شامل رویداد، وضع، مسیر، مکان، ویژگی و مقدار است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که واژه کأنّ دارای معانی مختلفی در نقش‌های ارجاعی و عاطفی از ترجمه است که هر یک با توجه به نظریه مذکور قابلیت تفسیر معنایی مخصوص به خود را دارد. نتیجه این تحقیق هم که به صورت موردی و با روش توصیفی تحلیلی انجام شده، حکایت از آن دارد که بررسی ترجمه این کلمه از نظر سبکی، معنایی و مفهومی می‌تواند با توجه به اولیه‌های معنایی ارائه شده توسط ‌جکندوف خط حائل قطعی مبنی بر محدودیت در ترجمه تشبیهی آن وجود نداشته باشد بلکه می توان از این طریق ترجمان جدیدتر و بهتری از متن را ارائه نمود. «کأنّ» از حروف معانی در گروه اسم‌های مشبهة بالفعلی است که درک لطایف و دقایق معنایی آن در شناخت هر چه بیشتر در تفسیر متن ضروری است. این کلمه در نهج البلاغه به صورت‌های کأنّ،  کأنّما، کأنّا، کأنّی و فکأنّی در حدود 32 مرتبه آمده‌ که با توجه به موارد یادشده، ترجمه‌های خاصی را در معنا دارا شده‌ است . این کلمه با ساختار‌های مختلف در متون یادشده در معانی توبیخ، تشبیه، مشابهت، استدراک، تحقیق، تقریب و شكو تردید به کار رفته‌ و با توجه به کلمات همنشین خود می‌تواند دلالت‌های مفهومی متعددی با استفاده از مدل زبانی جکندوف داشته ‌باشد که شامل رویداد، وضع، مسیر، مکان، ویژگی و مقدار است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که واژه کأنّ دارای معانی مختلفی در نقش‌های ارجاعی و عاطفی از ترجمه است که هر یک با توجه به نظریه مذکور قابلیت تفسیر معنایی مخصوص به خود را دارد. نتیجه این تحقیق هم که به صورت موردی و با روش توصیفی تحلیلی انجام شده، حکایت از آن دارد که بررسی ترجمه این کلمه از نظر سبکی، معنایی و مفهومی می‌تواند با توجه به اولیه‌های معنایی ارائه شده توسط ‌جکندوف خط حائل قطعی مبنی بر محدودیت در ترجمه تشبیهی آن وجود نداشته باشد بلکه می توان از این طریق ترجمان جدیدتر و بهتری از متن را ارائه نمود. https://anb.journals.pnu.ac.ir/article_12706_d11c9fda6715e0ae195d894c53877288.pdf

دانشگاه پیام نور دراسات حدیثه فی نهج البلاغه 2676-3435 8 1 2025 02 19 مطالعة تطبیقی کاربست آموزه اخلاقی صبر در قرآن و نهج البلاغه مطالعة تطبیقی کاربست آموزه اخلاقی صبر در قرآن و نهج البلاغه 61 70 13057 10.30473/anb.2026.74470.1450 AR فروغ پارسا دانشار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران Journal Article 2025 05 03 صبر به مثابه یکی از مهم‌ترین ارزش‌های اخلاقی و به معنای  شکیبایی، آرام‌ گرفتن و بردباری در برابر حوادث و حبس و بازداشتن نفس از شکایت و جزع در مواجهه با مشکلات در قرآن و نهج‌البلاغه توصیه و سفارش شده است. صبر و بردباری به عنوان یکی از مؤلفه‌های مهم شخصیت انسان در روابط فردی و اجتماعی تأثیر سازنده‌ای دارد و علاوه بر عالمان دینی، توجه روانشناسان، دانشمندان علم اخلاق و تربیت را نیز به خود جلب کرده است. بر این اساس، سوال این پژوهش این است که کاربرد آموزه صبر در نهج‌البلاغه و قرآن کریم چه نسبتی دارند؟ این جستار با مطالعة  فرازهای مختلف بیانات حصرت علی (ع) درباره آموزة اخلاقی صبر نشان می‌دهد که همگی دیدگاه‌های حضرت با الهام و مستخرج از آموزه‌های قرآن کریم بوده‌اند. ارتباط صبر  با ایمان، صبر و پیامبران، صبر و پاداش اخروی، بیانگر ارتباط این آموزه با اصول عقاید یعنی توحید، نبوت و معاد است. از سوی دیگر صبر با آرامش روانی فرد و مراقبت انسان از افسردگی و سرخوردگی و نهایتاً پیروزی و موفقیت انسان ارتباط نزدیک و سازنده‌ای دارد. صبر به مثابه یکی از مهم‌ترین ارزش‌های اخلاقی و به معنای  شکیبایی، آرام‌ گرفتن و بردباری در برابر حوادث و حبس و بازداشتن نفس از شکایت و جزع در مواجهه با مشکلات در قرآن و نهج‌البلاغه توصیه و سفارش شده است. صبر و بردباری به عنوان یکی از مؤلفه‌های مهم شخصیت انسان در روابط فردی و اجتماعی تأثیر سازنده‌ای دارد و علاوه بر عالمان دینی، توجه روانشناسان، دانشمندان علم اخلاق و تربیت را نیز به خود جلب کرده است. بر این اساس، سوال این پژوهش این است که کاربرد آموزه صبر در نهج‌البلاغه و قرآن کریم چه نسبتی دارند؟ این جستار با مطالعة  فرازهای مختلف بیانات حصرت علی (ع) درباره آموزة اخلاقی صبر نشان می‌دهد که همگی دیدگاه‌های حضرت با الهام و مستخرج از آموزه‌های قرآن کریم بوده‌اند. ارتباط صبر  با ایمان، صبر و پیامبران، صبر و پاداش اخروی، بیانگر ارتباط این آموزه با اصول عقاید یعنی توحید، نبوت و معاد است. از سوی دیگر صبر با آرامش روانی فرد و مراقبت انسان از افسردگی و سرخوردگی و نهایتاً پیروزی و موفقیت انسان ارتباط نزدیک و سازنده‌ای دارد. https://anb.journals.pnu.ac.ir/article_13057_7b468b3d3e3eb2d6a108cfaab0b1e8c3.pdf

دانشگاه پیام نور دراسات حدیثه فی نهج البلاغه 2676-3435 8 1 2025 02 19 مبانی کسب‌وکار حلال در نهج‌البلاغه: مطالعه تطبیقی با فقه اسلامی و اقتصاد اسلامی معاصر و آثار اقتصادی آن بر کارایی و بهره‌وری مبانی کسب‌وکار حلال در نهج‌البلاغه: مطالعه تطبیقی با فقه اسلامی و اقتصاد اسلامی معاصر و آثار اقتصادی آن بر کارایی و بهره‌وری 71 88 13059 10.30473/anb.2026.74944.1454 AR سعید کیان پور استادیار گروه اقتصاد، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران امیرعلی فرهنگ دانشیار، گروه اقتصاد، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران الهام رضایی استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی ، دانشگاه پیام نور ،تهران،ایران Journal Article 2025 06 23 کسب‌وکار حلال در اقتصاد یکی از مهم‌ترین موضوعات در جوامع اسلامی است. این پژوهش در دو بخش شاخص‌های اسلامی در کسب‌وکار و بازار اسلامی، و شاخص‌های اخلاقی و حقوقی، با استناد به آموزه‌های دینی از نهج البلاغه و روایات بررسی شده است. از شاخص‌های اسلامی می‌توان به رعایت حقوق و دستمزد کارگران (وجوب تعیین دستمزد اجیر از دیدگاه نهج‌البلاغه) اشاره کرد. همچنین وفای به عهد در معاملات، آسان‌گیری، عدالت، تأثیرگذاری قیمت‌ها در بازار اسلامی و حرمت ربا از مهم‌ترین شاخص‌های بازار اسلامی هستند. در بخش دوم، هر کسب‌وکاری که بخواهد در چارچوب شریعت و اخلاق اسلامی باشد، باید شاخص‌هایی مانند عدالت و انصاف، شفافیت و صداقت، مسئولیت‌پذیری، مشاوره و پرهیز از فریب را رعایت کند. این مطالعه اصول نهج البلاغه را با فقه اسلامی سنتی (مانند حرمت ربا) و اقتصاد اسلامی معاصر (مانند مدل‌های بانکداری اسلامی) مقایسه می‌کند و آثار اقتصادی آن‌ها بر کارایی (مانند افزایش بهره‌وری ۲۰% در بازارهای حلال مالزی) و توزیع عادلانه درآمد را بررسی می‌نماید. همچنین نقش حکمرانی و نهادها در اجرای این ارزش‌ها برجسته شده، با استناد به داده‌های واقعی مانند بازار جهانی حلال به ارزش حدود ۲.۷ تریلیون دلار. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی با مدل اقتصادی اسلامی است و داده‌ها از منابع کتابخانه‌ای و آمار اقتصادی جمع‌آوری شده است. کسب‌وکار حلال در اقتصاد یکی از مهم‌ترین موضوعات در جوامع اسلامی است. این پژوهش در دو بخش شاخص‌های اسلامی در کسب‌وکار و بازار اسلامی، و شاخص‌های اخلاقی و حقوقی، با استناد به آموزه‌های دینی از نهج البلاغه و روایات بررسی شده است. از شاخص‌های اسلامی می‌توان به رعایت حقوق و دستمزد کارگران (وجوب تعیین دستمزد اجیر از دیدگاه نهج‌البلاغه) اشاره کرد. همچنین وفای به عهد در معاملات، آسان‌گیری، عدالت، تأثیرگذاری قیمت‌ها در بازار اسلامی و حرمت ربا از مهم‌ترین شاخص‌های بازار اسلامی هستند. در بخش دوم، هر کسب‌وکاری که بخواهد در چارچوب شریعت و اخلاق اسلامی باشد، باید شاخص‌هایی مانند عدالت و انصاف، شفافیت و صداقت، مسئولیت‌پذیری، مشاوره و پرهیز از فریب را رعایت کند. این مطالعه اصول نهج البلاغه را با فقه اسلامی سنتی (مانند حرمت ربا) و اقتصاد اسلامی معاصر (مانند مدل‌های بانکداری اسلامی) مقایسه می‌کند و آثار اقتصادی آن‌ها بر کارایی (مانند افزایش بهره‌وری ۲۰% در بازارهای حلال مالزی) و توزیع عادلانه درآمد را بررسی می‌نماید. همچنین نقش حکمرانی و نهادها در اجرای این ارزش‌ها برجسته شده، با استناد به داده‌های واقعی مانند بازار جهانی حلال به ارزش حدود ۲.۷ تریلیون دلار. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی با مدل اقتصادی اسلامی است و داده‌ها از منابع کتابخانه‌ای و آمار اقتصادی جمع‌آوری شده است. https://anb.journals.pnu.ac.ir/article_13059_b67fc2de281446a661c16d537ba170b1.pdf

دانشگاه پیام نور دراسات حدیثه فی نهج البلاغه 2676-3435 8 1 2025 02 19 خوانشی از مبانی دین‌داری اجتماعی در نهج البلاغه، با تأملی بر نظریه ساخت‌یابی و هویت آنتونی گیدنز خوانشی از مبانی دین‌داری اجتماعی در نهج البلاغه، با تأملی بر نظریه ساخت‌یابی و هویت آنتونی گیدنز 89 102 12701 10.30473/anb.2026.75354.1461 AR علی پروانه مدرس گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران علی سلیمی استاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران حدیث دارابی مدرس گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه رازی،کرمانشاه، ایران Journal Article 2025 08 02 امام علی (ع) در خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌ها، رفتارهای فردی را با مسائل اجتماعی پیوند زده است و این روح حاکم بر نهج‌البلاغه، آن را فراتر از یک کتاب دینی؛ بلکه در زمرة آثار انسانی- اجتماعی ماندگار قرار داده است. همین نکته سبب گشته است تا پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و با رویکرد تطبیقی با اندیشه‌های آنتونی گیدنز در زمینه ساخت‌یابی و هویت، به خوانشی تازه از دین‌داری اجتماعی در نهج‌البلاغه دست یابد. نتیجه این که براساس تئوری‌های گیدنز، آموزه‌های نهج البلاغه نیز به مثابه یک متن دینی با روح اجتماعی، موضوع دین‌داری را یک فرایند پویا و سیّال قلمداد می‌کند که در روابط متقابل فردی - اجتماعی تبلور می‌یابد و در آن، هم عاملیّت فردی و هم ساخت اجتماعی نقش محوری ایفا می‌کنند. اما با این وجود، گیدنز با رویکرد کارکردگرایی، معنابخشی را از مهم‌ترین کارکردهای دین دانسته است و آن را مختص به این دنیا می‌داند، ولی از دیدگاه نهج‌البلاغه معنابخشی در این دنیا خلاصه نمی‌شود و آخرت را هم شامل می‌شود و این دنیا مقدمه‌ای است برای جهان آخرت. نهج‌البلاغه عامل اصلی دین‌ورزی را در درون انسان جستجو می‌کند و آن نیاز فطری انسان به کمال و سعادت در دنیا و آخرت است. اما، گیدنز نگاه تقلیل‌گرایانه و بهره‌ورانه به دین دارد که در آن، به دین در حدّ ابزاری برای ساماندهی زندگی مادی نگریسته می‌شود. امام علی (ع) در خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌ها، رفتارهای فردی را با مسائل اجتماعی پیوند زده است و این روح حاکم بر نهج‌البلاغه، آن را فراتر از یک کتاب دینی؛ بلکه در زمرة آثار انسانی- اجتماعی ماندگار قرار داده است. همین نکته سبب گشته است تا پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و با رویکرد تطبیقی با اندیشه‌های آنتونی گیدنز در زمینه ساخت‌یابی و هویت، به خوانشی تازه از دین‌داری اجتماعی در نهج‌البلاغه دست یابد. نتیجه این که براساس تئوری‌های گیدنز، آموزه‌های نهج البلاغه نیز به مثابه یک متن دینی با روح اجتماعی، موضوع دین‌داری را یک فرایند پویا و سیّال قلمداد می‌کند که در روابط متقابل فردی - اجتماعی تبلور می‌یابد و در آن، هم عاملیّت فردی و هم ساخت اجتماعی نقش محوری ایفا می‌کنند. اما با این وجود، گیدنز با رویکرد کارکردگرایی، معنابخشی را از مهم‌ترین کارکردهای دین دانسته است و آن را مختص به این دنیا می‌داند، ولی از دیدگاه نهج‌البلاغه معنابخشی در این دنیا خلاصه نمی‌شود و آخرت را هم شامل می‌شود و این دنیا مقدمه‌ای است برای جهان آخرت. نهج‌البلاغه عامل اصلی دین‌ورزی را در درون انسان جستجو می‌کند و آن نیاز فطری انسان به کمال و سعادت در دنیا و آخرت است. اما، گیدنز نگاه تقلیل‌گرایانه و بهره‌ورانه به دین دارد که در آن، به دین در حدّ ابزاری برای ساماندهی زندگی مادی نگریسته می‌شود. https://anb.journals.pnu.ac.ir/article_12701_b97cc5020ab75d026c3e845947a07dbb.pdf

دانشگاه پیام نور دراسات حدیثه فی نهج البلاغه 2676-3435 8 1 2025 02 19 بازنمایی فتنه جمل در خطبه‌های ۳ و ۲۷ نهج‌البلاغه؛ تحلیل گفتمان انتقادی بر پایه رویکرد فرکلاف بازنمایی فتنه جمل در خطبه‌های ۳ و ۲۷ نهج‌البلاغه؛ تحلیل گفتمان انتقادی بر پایه رویکرد فرکلاف 103 116 12700 10.30473/anb.2026.75520.1463 AR مهرناز گلی دانشیار گروه علوم و قرآن و حدیث، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران الهه گلی دانش آموخته کارشناسی ارشد دانشگاه پیام نور، واحد تفت، ایران Journal Article 2025 08 19 مفهوم «فتنه» در نهج‌البلاغه، به‌ویژه در گفتارهای مرتبط با جمل، بازتاب‌دهنده گفتمانی چندلایه برای مواجهه با تحریف حقیقت، فریب نخبگان و مشروعیت‌بخشی کاذب به قدرت است. این پژوهش با تکیه بر الگوی سه‌سطحی تحلیل گفتمان انتقادیِ نورمن فرکلاف، بازنمایی فتنه را در دو متنِ محوریِ نهج‌البلاغه ـ خطبه سوم (شقشقیه) و خطبه بیست‌وهفتم ـ بررسی می‌کند. در سطح توصیف متن، برجسته‌سازی دوگانه‌های معناییِ «حق/ باطل» و «دین/ دنیا»، کاربرد افعال افشاگرانه و استعاره‌های حسی، زبان را به ابزاری برای نقد و مقاومت تبدیل می‌سازد. در سطح تفسیر گفتمان، این خطبه‌ها کنشی خطابی برای نفی مشروعیت بیعت‌شکنان و سامان‌دهی افق فهم مخاطب در موقعیت بحران‌اند. در سطح تبیین اجتماعی نیز، زمینه‌های تاریخی و قبیله‌ایِ پساعثمان و رخداد جمل به‌مثابه بستر تولید معنا تحلیل می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد خطابه علوی با «طبیعی‌زدایی» از روایت رقیب و جایگزینی «محوریت حق» به‌جای «محوریت اشخاص»، فتنه را نه رخدادی صرفاً تاریخی، بلکه سازوکاری ایدئولوژیک برای مهندسی ادراک جمعی معرفی می‌کند. مفهوم «فتنه» در نهج‌البلاغه، به‌ویژه در گفتارهای مرتبط با جمل، بازتاب‌دهنده گفتمانی چندلایه برای مواجهه با تحریف حقیقت، فریب نخبگان و مشروعیت‌بخشی کاذب به قدرت است. این پژوهش با تکیه بر الگوی سه‌سطحی تحلیل گفتمان انتقادیِ نورمن فرکلاف، بازنمایی فتنه را در دو متنِ محوریِ نهج‌البلاغه ـ خطبه سوم (شقشقیه) و خطبه بیست‌وهفتم ـ بررسی می‌کند. در سطح توصیف متن، برجسته‌سازی دوگانه‌های معناییِ «حق/ باطل» و «دین/ دنیا»، کاربرد افعال افشاگرانه و استعاره‌های حسی، زبان را به ابزاری برای نقد و مقاومت تبدیل می‌سازد. در سطح تفسیر گفتمان، این خطبه‌ها کنشی خطابی برای نفی مشروعیت بیعت‌شکنان و سامان‌دهی افق فهم مخاطب در موقعیت بحران‌اند. در سطح تبیین اجتماعی نیز، زمینه‌های تاریخی و قبیله‌ایِ پساعثمان و رخداد جمل به‌مثابه بستر تولید معنا تحلیل می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد خطابه علوی با «طبیعی‌زدایی» از روایت رقیب و جایگزینی «محوریت حق» به‌جای «محوریت اشخاص»، فتنه را نه رخدادی صرفاً تاریخی، بلکه سازوکاری ایدئولوژیک برای مهندسی ادراک جمعی معرفی می‌کند. https://anb.journals.pnu.ac.ir/article_12700_357a4cd1563fe77473e0a0ad5eb2f9b7.pdf

دانشگاه پیام نور دراسات حدیثه فی نهج البلاغه 2676-3435 8 1 2025 02 19 خودتنظیمی هیجانی در نهج‌البلاغه: واکاوی مؤلفه‌های صبر در خطبه‌های منتخب خودتنظیمی هیجانی در نهج‌البلاغه: واکاوی مؤلفه‌های صبر در خطبه‌های منتخب 117 132 12699 10.30473/anb.2026.75525.1464 AR زینب رهبری دانشجوی کارشناسی ارشد روانشناسی تربیتی، دانشکده علوم انسانی و تربیتی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز، ایران یعقوب زمانی دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه تبریز، ایران علی اقبالی استادیار گروه آموزش روانشناسی و مشاوره، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران Journal Article 2025 08 19 نهج‌البلاغه سرشار از مباحثی است که توجه ویژه‌ای به مفاهیم انسانی و اخلاقی دارد. تطبیق آموزه‌های نهج‌البلاغه با یافته‌های روان‌شناسی، به ویژه در زمینه خودتنظیمی هیجانی، موضوعی ارزشمند و راهگشا در تقویت پیوند میان معارف دینی و علوم انسانی نوین است. هدف این پژوهش بررسی دقیق نقش صبر در خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های نهج‌البلاغه به ‌عنوان یک راهبرد عملی و کارآمد برای مدیریت هیجان‌های منفی و حفظ تعادل روانی است. این مطالعه با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوا به استخراج و تحلیل مطالب پرداخته و مفهوم صبر را به‌مثابه عاملی کلیدی در فرآیند خودتنظیمی هیجانی و هدایت رفتار واکاوی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد آموزه‌های نهج‌البلاغه درباره صبر در مدیریت هیجاناتی چون خشم، ناامیدی و اضطراب، در حوزه‌های شخصی، اجتماعی، سیاسی، عبادی و معنوی، همسو با مباحث روان‌شناسی معاصر است و بر کنترل واکنش‌های هیجانی و هدایت رفتار در مسیر صحیح تأکید دارد. بر این اساس، صبر علاوه بر ارتقای سلامت روانی و تقویت خودتنظیمی هیجانی، دارای کارکردهای تربیتی و اخلاقی نیز در آموزه‌های امام علی (ع) است. نهج‌البلاغه سرشار از مباحثی است که توجه ویژه‌ای به مفاهیم انسانی و اخلاقی دارد. تطبیق آموزه‌های نهج‌البلاغه با یافته‌های روان‌شناسی، به ویژه در زمینه خودتنظیمی هیجانی، موضوعی ارزشمند و راهگشا در تقویت پیوند میان معارف دینی و علوم انسانی نوین است. هدف این پژوهش بررسی دقیق نقش صبر در خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های نهج‌البلاغه به ‌عنوان یک راهبرد عملی و کارآمد برای مدیریت هیجان‌های منفی و حفظ تعادل روانی است. این مطالعه با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوا به استخراج و تحلیل مطالب پرداخته و مفهوم صبر را به‌مثابه عاملی کلیدی در فرآیند خودتنظیمی هیجانی و هدایت رفتار واکاوی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد آموزه‌های نهج‌البلاغه درباره صبر در مدیریت هیجاناتی چون خشم، ناامیدی و اضطراب، در حوزه‌های شخصی، اجتماعی، سیاسی، عبادی و معنوی، همسو با مباحث روان‌شناسی معاصر است و بر کنترل واکنش‌های هیجانی و هدایت رفتار در مسیر صحیح تأکید دارد. بر این اساس، صبر علاوه بر ارتقای سلامت روانی و تقویت خودتنظیمی هیجانی، دارای کارکردهای تربیتی و اخلاقی نیز در آموزه‌های امام علی (ع) است. https://anb.journals.pnu.ac.ir/article_12699_3742e1ab3e90905207fb47b504dff602.pdf

دانشگاه پیام نور دراسات حدیثه فی نهج البلاغه 2676-3435 8 1 2025 02 19 بررسی نشانه معناشناسی ضرب‌آهنگ در خطبه «جهاد» از منظر گفتمان نشانه-‌معناشناسی بررسی نشانه معناشناسی ضرب‌آهنگ در خطبه «جهاد» از منظر گفتمان نشانه-‌معناشناسی 133 146 13060 10.30473/anb.2026.75584.1466 AR لیلا قنبری استادیار،گروه زبان وادبیات عرب، دانشگاه پیام نور،تهران،ایران سمیرا حیدری راد ستادیارو عضو هیئت علمی گروه زبان وادبیات عربی، دانشگاه ولی عصر(ع) رفسنجان Journal Article 2025 08 25 امام علی (ع) به بلاغت و فصاحت در ادبیات عرب شهرت دارد. خطبه‌هایی که از ایشان نقل شده، از بلیغ‌‌ترین، درست‌ترین و زیباترین خطبه‌های عربی به شمار می‌آیند. ضرب آهنگ، ویژگی غالب خطبه‌ها و جوهره غنی آن‌هاست؛ جوهری که دل‌ها را مجذوب و گوش‌ها را مشتاق شنیدن می‌کند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و بر پایه آرای گفتمان نشانه‌ معناشناسی، به بررسی دو سطح فشاره‌ای و گستره‌ای شدید و کند در خطبه جهاد می‌پردازد. هدف اصلی تحلیل نشانه‌معناشناسی خطبه «جهاد»، واکاوی دلالت‌های تنشی در فرایند انتقال معنا از دلالت‌های ریتمیک به دلالت‌های ضمنی و نیز خرد کردن واحدهای گفتمانی به واحدهای کوچک‌تر برای کشف مفاهیم تازه در خطبه است. بر اساس یافته‌ها، فرایند انتقال معنا به پدید آمدن دلالت‌های متناقض، ضمنی و تقابلی از ضرب آهنگ‌های موجود در خطبه «جهاد» می‌انجامد؛ مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: ضرب آهنگ ناشی از مقاطع صوتی، و ضرب آهنگ ناشی از واج‌های مجهور، مهموس، شدید و کند. بیشتر واج‌ها در این خطبه از نوع مجهور و شدیدند که بافت خطبه را بازتاب می‌دهند. همچنین ضرب آهنگ حاصل از مقاطع صوتی، پدیده «اهمال» را آشکار می‌سازد؛ پدیده‌ای که به «غفلت» می‌انجامد و در ضرب‌آهنگ‌های به‌دست ‌آمده، نمودهای صعودی، نزولی و افزایش را نشان می‌دهد. امام علی (ع) به بلاغت و فصاحت در ادبیات عرب شهرت دارد. خطبه‌هایی که از ایشان نقل شده، از بلیغ‌‌ترین، درست‌ترین و زیباترین خطبه‌های عربی به شمار می‌آیند. ضرب آهنگ، ویژگی غالب خطبه‌ها و جوهره غنی آن‌هاست؛ جوهری که دل‌ها را مجذوب و گوش‌ها را مشتاق شنیدن می‌کند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و بر پایه آرای گفتمان نشانه‌ معناشناسی، به بررسی دو سطح فشاره‌ای و گستره‌ای شدید و کند در خطبه جهاد می‌پردازد. هدف اصلی تحلیل نشانه‌معناشناسی خطبه «جهاد»، واکاوی دلالت‌های تنشی در فرایند انتقال معنا از دلالت‌های ریتمیک به دلالت‌های ضمنی و نیز خرد کردن واحدهای گفتمانی به واحدهای کوچک‌تر برای کشف مفاهیم تازه در خطبه است. بر اساس یافته‌ها، فرایند انتقال معنا به پدید آمدن دلالت‌های متناقض، ضمنی و تقابلی از ضرب آهنگ‌های موجود در خطبه «جهاد» می‌انجامد؛ مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: ضرب آهنگ ناشی از مقاطع صوتی، و ضرب آهنگ ناشی از واج‌های مجهور، مهموس، شدید و کند. بیشتر واج‌ها در این خطبه از نوع مجهور و شدیدند که بافت خطبه را بازتاب می‌دهند. همچنین ضرب آهنگ حاصل از مقاطع صوتی، پدیده «اهمال» را آشکار می‌سازد؛ پدیده‌ای که به «غفلت» می‌انجامد و در ضرب‌آهنگ‌های به‌دست ‌آمده، نمودهای صعودی، نزولی و افزایش را نشان می‌دهد. https://anb.journals.pnu.ac.ir/article_13060_723ac7156da96d5697866134a8ed6dac.pdf

دانشگاه پیام نور دراسات حدیثه فی نهج البلاغه 2676-3435 8 1 2025 02 19 تحلیل سندی و متنی حدیث «من احبنا اهل البیت» در نهج البلاغه تحلیل سندی و متنی حدیث «من احبنا اهل البیت» در نهج البلاغه 147 162 12697 10.30473/anb.2026.76533.1476 AR ولی اله حسومی دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه میبد، ایران Journal Article 2025 11 16 هدف پژوهش حاضر تحلیل سندی و متنی حدیث منسوب به امام علی (علیه‌السلام) در نهج‌البلاغه است که فرموده است: «مَن أحبَّنا أهلَ البيت فليستعِدَّ للفقرِ جِلباباً». بدین منظور تلاش شده است تا با روش توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از روایات شیعه و اهل سنت، تحلیلی جامع در خصوص این روایت ارائه شود. بر اساس بررسی‌های انجام‌شده، اين روايت با لفظ «فليستعد» و در قالب روایت مستقل، اولين بار در نهج البلاغه ذکر شده و ادامه در كتب حديثي دیگر مثل بحار الانوار نيز ذکر شده است.  اين روايت با لفظ (فليعد) در امالي سيد مرتضي و نیز منابع اهل سنت نیز ذكر شده است. رویکرد این منابع، تحلیل و توجه به محتوا بوده، لذا عمدتا سند را ذکر نکرده‌اند. اما روایت فوق و مضمون آن، به صورت بخشی از یک روایت طولانی در منابع مختلف شیعه و اهل سنت با سند نقل شده است که بررسی سندی آنها نشان می‌دهد، این حدیث از سند صحیح و قابل اعتماد برخوردار است. از جهت متنی نیز فقر یا می‌تواند به معنای فقر مادی باشد که در این صورت با توجه به مجموع احادیث مشابه، ملازمت فقر با دوستی اهل، عمومی و مطلق نیست بلکه به شرایط زمانی و مکانی مقید شده یا عمومیت آن تخصیص خورده است. از طرف دیگر، با توجه به وجه مثبت فقر می‌توان آن را به معنای خاص فقر الی الله دانست. هدف پژوهش حاضر تحلیل سندی و متنی حدیث منسوب به امام علی (علیه‌السلام) در نهج‌البلاغه است که فرموده است: «مَن أحبَّنا أهلَ البيت فليستعِدَّ للفقرِ جِلباباً». بدین منظور تلاش شده است تا با روش توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از روایات شیعه و اهل سنت، تحلیلی جامع در خصوص این روایت ارائه شود. بر اساس بررسی‌های انجام‌شده، اين روايت با لفظ «فليستعد» و در قالب روایت مستقل، اولين بار در نهج البلاغه ذکر شده و ادامه در كتب حديثي دیگر مثل بحار الانوار نيز ذکر شده است.  اين روايت با لفظ (فليعد) در امالي سيد مرتضي و نیز منابع اهل سنت نیز ذكر شده است. رویکرد این منابع، تحلیل و توجه به محتوا بوده، لذا عمدتا سند را ذکر نکرده‌اند. اما روایت فوق و مضمون آن، به صورت بخشی از یک روایت طولانی در منابع مختلف شیعه و اهل سنت با سند نقل شده است که بررسی سندی آنها نشان می‌دهد، این حدیث از سند صحیح و قابل اعتماد برخوردار است. از جهت متنی نیز فقر یا می‌تواند به معنای فقر مادی باشد که در این صورت با توجه به مجموع احادیث مشابه، ملازمت فقر با دوستی اهل، عمومی و مطلق نیست بلکه به شرایط زمانی و مکانی مقید شده یا عمومیت آن تخصیص خورده است. از طرف دیگر، با توجه به وجه مثبت فقر می‌توان آن را به معنای خاص فقر الی الله دانست. https://anb.journals.pnu.ac.ir/article_12697_376253b46bf2f3ba595b7f06cd36fbb6.pdf

دانشگاه پیام نور دراسات حدیثه فی نهج البلاغه 2676-3435 8 1 2025 02 19 چارچوب سلامت و پیشگیری در نهج‌البلاغه: تحلیل محتوایی آموزه‌های معنوی، رفتاری و محیطی چارچوب سلامت و پیشگیری در نهج‌البلاغه: تحلیل محتوایی آموزه‌های معنوی، رفتاری و محیطی 163 178 13058 10.30473/anb.2026.78048.1492 AR مهدی عبادی دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران. ملیحه متوسلیان گروه طب سنتی ایرانی، دانشکده طب ایرانی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی مشهد، مشهد، ایران سیامک مختاری مرکز تحقیقات سلامت معنوی، پژوهشکده سبک زندگی، دانشگاه علوم پزشکی بقیة الله، تهران، ایران Journal Article 2026 05 14 نهج‌البلاغه به‌عنوان یکی از متون بنیادین در میراث حدیثی و حکمی اسلام، واجد ظرفیت‌های قابل توجهی در تبیین ابعاد مختلف زندگی انسان، از جمله مقوله سلامت و پیشگیری از بیماری است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی–تحلیلی و با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوای متنی، به بررسی مؤلفه‌های پیشگیری از بیماری و ارتقای سلامت در نهج‌البلاغه پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) پیشگیری از بیماری را در قالب یک نظام جامع شامل مراقبت‌های معنوی (دعا، مراقبه، انس با خداوند، شکرگزاری)، خودکنترلی رفتاری (تقوا، پرهیز از افراط)، سبک زندگی متعادل در ابعاد زیستی، زمانی و محیطی، و نیز مهار عوامل روانی–اجتماعی (حسد، خشم، حرص) تبیین فرموده‌اند. همچنین از منظر توحید افعالی، بیماری و عافیت هر دو جلوه‌هایی از مشیّت الهی به‌شمار آمده و بر نگرش معنوی انسان نسبت به سلامت تأثیر می‌گذارند. هماهنگی قوای درونی انسان نیز به‌مثابه سامانه‌ای یکپارچه، نقش مؤثری در حفظ سلامت ایفا می‌کند. یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد که آموزه‌های نهج‌البلاغه، الگویی منسجم و کارآمد برای تلفیق عناصر معنوی، رفتاری و محیطی در جهت ارتقای سلامت جسمانی و معنوی انسان ارائه می‌دهند؛ الگویی که می‌تواند در سیاست‌گذاری‌های سلامت در جوامع اسلامی مورد بهره‌برداری قرار گیرد. نهج‌البلاغه به‌عنوان یکی از متون بنیادین در میراث حدیثی و حکمی اسلام، واجد ظرفیت‌های قابل توجهی در تبیین ابعاد مختلف زندگی انسان، از جمله مقوله سلامت و پیشگیری از بیماری است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی–تحلیلی و با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوای متنی، به بررسی مؤلفه‌های پیشگیری از بیماری و ارتقای سلامت در نهج‌البلاغه پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) پیشگیری از بیماری را در قالب یک نظام جامع شامل مراقبت‌های معنوی (دعا، مراقبه، انس با خداوند، شکرگزاری)، خودکنترلی رفتاری (تقوا، پرهیز از افراط)، سبک زندگی متعادل در ابعاد زیستی، زمانی و محیطی، و نیز مهار عوامل روانی–اجتماعی (حسد، خشم، حرص) تبیین فرموده‌اند. همچنین از منظر توحید افعالی، بیماری و عافیت هر دو جلوه‌هایی از مشیّت الهی به‌شمار آمده و بر نگرش معنوی انسان نسبت به سلامت تأثیر می‌گذارند. هماهنگی قوای درونی انسان نیز به‌مثابه سامانه‌ای یکپارچه، نقش مؤثری در حفظ سلامت ایفا می‌کند. یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد که آموزه‌های نهج‌البلاغه، الگویی منسجم و کارآمد برای تلفیق عناصر معنوی، رفتاری و محیطی در جهت ارتقای سلامت جسمانی و معنوی انسان ارائه می‌دهند؛ الگویی که می‌تواند در سیاست‌گذاری‌های سلامت در جوامع اسلامی مورد بهره‌برداری قرار گیرد. https://anb.journals.pnu.ac.ir/article_13058_0d458fc15cf05fef90bf94e9961747fd.pdf