جامعه بیام نور دراسات حدیثة فی نهج البلاغة 2676-3435 9 1 2026 02 20 اسلوب تعجب در نهج‌البلاغه (تحلیلی بلاغی و جایگاه گفتمان تعجب در کلام امام علی(ع)) وظائف أسلوب التعجّب في نهج البلاغة تحليل بلاغي وقيمي للخطاب التعجّبي عند الإمام عليّ (ع) 141 158 13367 10.30473/anb.2026.78445.1499 AR زهرا صمدی طالبة الدکتوراه في قسم اللغة العربية، جامعة تربيت مدرس، طهران، إیران فاروق نعمتی أستاذ مشارک في قسم اللغة العربیة وآدابها بجامعة بیام نور مسعود باوان پوری أستاذ مساعد في قسم اللغة العربیة وآدابها بجامعة الأدیان والمذاهب Journal Article 2026 07 24 این پژوهش با هدف بررسی کارکردهای اسلوب تعجب در نهج‌البلاغه و تبیین نقش بلاغی آن در انتقال مفاهیم تربیتی، اخلاقی و اعتقادی در سخنان امام علی (ع) انجام شده است. مسئله اصلی پژوهش آن است که اسلوب تعجب در نهج‌البلاغه تنها به‌عنوان ساختاری زبانی برای بیان شگفتی محدود نمی‌شود، بلکه ابزاری بلاغی برای تأثیرگذاری عاطفی، هشدار، سرزنش، تحسین و بیدارسازی مخاطب به‌شمار می‌آید. با توجه به اهمیت نهج‌البلاغه به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین متون ادبی و اسلامی، تحلیل دقیق شیوه‌های بلاغی آن، به‌ویژه اسلوب تعجب، می‌تواند به فهمی عمیق‌تر از لایه‌های دلالی و کارکردهای خطابی آن کمک کند. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده و داده‌های آن از طریق استخراج نمونه‌هایی از عبارات نهج‌البلاغه و تحلیل بلاغی آن‌ها در پرتو منابع بلاغت عربی گردآوری شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که اسلوب تعجب در نهج‌البلاغه در دو گونه اصلی آمده است: تعجب صریح و تعجب ضمنی، که با بهره‌گیری از ابزارهایی مانند «ما»، «كيف»، «كم» و «يا له»، افزون بر ساختارهای خبری با دلالت تعجبی، به‌کار رفته است. همچنین این پژوهش آشکار می‌سازد که این اسلوب، افزون بر ایجاد شگفتی، کارکردهای متعددی مانند سرزنش، هشدار، تمجید، توبیخ، برانگیختن هراس تربیتی و تحریک اندیشه را در بافت خطابی سخنان امام (ع) ایفا می‌کند؛ امری که به تقویت اثربخشی پیام‌های اخلاقی و اجتماعی نهفته در متن یاری می‌رساند. تهدف هذه الدراسة إلى تحلیل وظائف أسلوب التعجّب في <em>نهج البلاغة</em>، وبيان دوره البلاغي في نقل المفاهيم التربوية والأخلاقية والعقدية في كلام الإمام عليّ (ع). وتتمثّل المشكلة الرئيسة للبحث في أنّ أسلوب التعجّب في <em>نهج البلاغة</em> لا يقتصر على كونه بنية لغوية للتعبير عن الدهشة، بل يُعدّ أداة بلاغية للتأثير العاطفي، والإنذار، والتوبيخ، والتحسين، وإيقاظ المتلقّي. ونظراً إلى أهمية نهج البلاغة بوصفه أحد النصوص البارزة في الأدب العربي والإسلامي، فإنّ التحليل الدقيق لأساليبه البلاغية، ولا سيما أسلوب التعجّب، يمكن أن يسهم في فهم أعمق لطبقاته الدلالية ووظائفه الخطابية. وقد اعتمد البحث المنهج الوصفي التحليلي، وجُمعت مادته من خلال استخراج نماذج من عبارات نهج البلاغة وتحليلها بلاغيًا في ضوء مصادر البلاغة العربية. وتُظهر نتائج البحث أنّ أسلوب التعجّب في <em>نهج البلاغة</em> قد ورد في نوعين رئيسين: التعجّب الصريح، والتعجّب الكامن، مستعيناً بأدوات مثل: «ما»، و«كيف»، و«كم»، و«يا له»، فضلًا عن التراكيب الخبرية ذات الدلالة التعجّبية. كما يكشف البحث أنّ هذا الأسلوب، إلى جانب إحداث الدهشة، يؤدي وظائف متعددة، منها: التوبيخ، والتحذير، والتمجيد، والتقريع، وإثارة الخوف التربوي، وتحفيز التفكير، وذلك في السياق الخطابي لكلام الإمام (ع)، مما يسهم في تعزيز فاعلية الرسائل الأخلاقية والاجتماعية التي يحملها النص. https://anb.journals.pnu.ac.ir/article_13367_0bf9d9e3dabd36a2a0ee4460aeb4ff7f.pdf