جامعه بیام نور دراسات حدیثة فی نهج البلاغة 2676-3435 9 1 2026 02 20 واکاوی مصادیق تعارض منافع و تبیین زمینه‌های بروز آن با تأکید بر آموزه‌های نهج‌البلاغه تحليل مصاديق تعارض المصالح وتبيين عوامل بروزه مع التأكيد على تعاليم نهج البلاغة 27 44 13363 10.30473/anb.2026.75348.1460 AR ناصر صادقیان قسم الدراسات الإسلامية، جامعة بيام نور، طهران، إيران سهراب مروتی قسم علوم القرآن والحديث، كلية أصول الدين، جامعة إيلام، إيلام، إيران 0000-0002-1428-2630 سید محمد رضا حسینی نیا قسم علوم القرآن والحديث، كلية أصول الدين، جامعة إيلام، إيلام، إيران Journal Article 2025 08 01 نهج‌البلاغه، به‌عنوان گنجینه‌ای از آموزه‌های دینی و اخلاقی و منبعی کلیدی پس از قرآن کریم، ابزاری کارآمد و سودمند برای فهم و مدیریت انواع چالش‌ها، به‌ویژه تعارض منافع، محسوب می‌شود. تعارض منافع به‌عنوان یکی از چالش‌های اساسی در دهه‌های اخیر، باعث بروز فساد و نا عدالتی شده و آسیب‌های جبران‌ناپذیری به افراد، جوامع و نظام‌های حکومتی وارد می‌کند؛ بنابراین سؤال اصلی این است که مصادیق تعارض منافع، از منظر نهج‌البلاغه کدام‌اند و زمینه‌های بروز و مؤلفه‌های مؤثر در ایجاد آن‌ها چیست؟ این نوشتار باهدف شناسایی و تبیین مصادیق تعارض منافع از منظر نهج‌البلاغه، به بررسی زمینه‌های بروز آن‌ در رفتار شخصیت‌های تاریخی اسلام همچون: زبیر بن عوام، عبدالله‌بن قیس، معروف به ابوموسی اشعری و زیاد‌بن ابیه، می‌پردازد. به‌منظور نیل به این هدف، ضمن به‌کارگیری روش توصیفی-تحلیلی، به آموزه‌های علوی استناد شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که نهج‌البلاغه به‌طور گسترده به مصادیق تعارض منافع پرداخته و سه عامل کلیدی را به عنوان زمینه‌ساز تعارض منافع معرفی می‌کند: آزمون‌های الهی که از طریق وسوسه‌های شیطانی و تمایلات نفسانی (هوای نفس) انسان را در موقعیت انتخاب قرار می‌دهند، دنیاطلبی و فزون‌خواهی فردی که باعث ترجیح منافع شخصی بر منافع عمومی می‌شود و استکبار و خودبرتربینی که مانع پذیرش حق و انجام وظیفه مسئولانه می‌شود. نتایج این پژوهش بیانگر آن است که تعارض منافع پدیده‌ای فراگیر است که انسان‌ها در طول زندگی خود به‌طور مداوم با آن مواجه می‌شوند. نهج‌البلاغه بابیان عوامل شکل‌گیری و زمینه‌های بروز آن، راه‌حل‌هایی برای مدیریت این تعارضات ارائه می‌دهد. يُعدّ نهج البلاغة، بوصفه كنزًا من التعاليم الدينية والأخلاقية ومصدرًا محوريًّا بعد القرآن الكريم، أداةً فاعلةً ونافعةً لفهم مختلف التحدّيات وإدارتها، ولا سيّما تعارض المصالح. ويُعَدّ تعارض المصالح من أبرز التحدّيات الجوهريّة في العقود الأخيرة، إذ أسهم في تفشّي الفساد والظلم، مخلِّفًا أضرارًا بالغةً لا يمكن تداركها على الأفراد والمجتمعات والأنظمة الحاكمة؛ ومن ثمّ فإنّ السؤال المحوريّ هو: ما مصاديق تعارض المصالح من منظور نهج البلاغة؟ وما العوامل التي تُهيّئ لبروزه والمكوّنات المؤثّرة في نشأته؟ تسعى هذه المقالة إلى التعرّف على مصاديق تعارض المصالح وتبيينها من منظور نهج البلاغة، من خلال تتبّع عوامل بروزه في سلوك شخصيّات تاريخيّة إسلاميّة، من أمثال: الزُّبير بن العوّام، وعبد الله بن قيس المعروف بأبي موسى الأشعريّ، وزياد بن أبيه. ولتحقيق هذا الهدف، اعتمدت الدراسة المنهج الوصفيّ التحليليّ، مستندةً إلى التعاليم العلويّة. وقد كشفت نتائج البحث أنّ نهج البلاغة تناول مصاديق تعارض المصالح على نحوٍ موسّع، محدِّدًا ثلاثة عوامل محوريّة تُمهِّد لبروزه، هي: الابتلاءات الإلهيّة التي تضع الإنسان أمام خياراتٍ صعبة من خلال وساوس الشيطان ونزعات النفس (هوى النفس)، وحبّ الدنيا والاستئثار الذي يُفضي إلى تغليب المصالح الخاصّة على المصالح العامّة، والاستكبار والتعالي الذي يحول دون قبول الحقّ وأداء الواجب بمسؤوليّة. وتُظهر نتائج هذا البحث أنّ تعارض المصالح ظاهرةٌ شاملةٌ يواجهها الإنسان باستمرارٍ في مسيرته الحياتيّة، وأنّ نهج البلاغة، من خلال بيانه لعوامل تشكّل هذه الظاهرة وخلفيّات بروزها، يقدّم حلولًا عمليّةً لإدارة هذه التعارضات. https://anb.journals.pnu.ac.ir/article_13363_978e1e1179b8f2f921f13ca4957017eb.pdf