جامعه بیام نور دراسات حدیثة فی نهج البلاغة 2676-3435 9 1 2026 02 20 مؤلفه‌های امنیت اجتماعی در حکمرانی علوی تحلیلی بر آموزه‌های نهج‌البلاغه با تأکید بر نقش ایمان مكوّنات الأمن الاجتماعي في الحكم العلوي تحليلٌ لتعاليم نهج البلاغة مع التركيز على دور الإيمان 91 104 13326 10.30473/anb.2026.78137.1493 AR محمدتقی شاکر أستاذ مساعد، قسم الفلسفة وعلم الكلام، معهد الإمام الصادق (عليه السلام) لأبحاث العلوم الإسلامية، قم، إيران Journal Article 2026 05 23 با ظهور رویکردهای نوین امنیتی پس از جنگ سرد و تأکید مکتب کپنهاگ بر ابعاد هویتی و گفتمانی امنیت، تبیین الگویی بومی و دینی برای امنیت اجتماعی ضرورت یافته است. پژوهش حاضر با هدف واکاوی مؤلفه‌های سازنده امنیت اجتماعی در الگوی حکمرانی علوی و تبیین نقش ایمان به‌عنوان متغیر راهبردی در تحقق آن انجام شده است. این مطالعه با روش تحلیل محتوای کیفی و رویکرد توصیفی-تحلیلی با تمرکز بر نهج البلاغه و سایر کلمات امام علی(علیه السلام) صورت پذیرفته است. همچنین از منابع تفسیری و پژوهش‌های معاصر در حوزه‌های مطالعات امنیتی و جامعه‌شناسی سیاسی به‌عنوان منابع مکمل بهره گرفته شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد امنیت اجتماعی در الگوی علوی ماهیتی درون‌زا و ایمان‌محور دارد و بر چهار بُعد اصلی استوار است: بُعد ایمانی که در آن ایمان به‌عنوان سپر شناختی، تولیدکننده اعتماد عمومی و کنترل درونی عمل می‌کند؛ بُعد هویتی که در آن امت دینی مرجع امنیت قرار گرفته و اخوت ایمانی و هم‌سطح‌سازی فرهنگی، جامعه را در برابر گسست‌های هویتی تاب‌آور می‌سازد؛ بُعد فرهنگی که از مسیر آگاهی‌بخشی، مقابله با بدعت و فرهنگ‌سازی دینی، امنیت را از طریق توانمندسازی شناختی تأمین می‌کند؛ و بُعد مشارکتی که نظارت همگانی، خیرخواهی متقابل و اعتماد عمومی، شهروندان را از مصرف‌کنندگان منفعل امنیت به تولیدکنندگان آن ارتقا می‌دهد. در این الگو، ایمان نه صرفاً یک باور فردی، بلکه متغیر راهبردی و زیرساختی است که امنیت اجتماعی را از سازه‌ای بیرونی و تحمیلی به پدیده‌ای خودبسنده، پایدار و هویت‌ساز تبدیل می‌کند و الگویی بومی برای حکمرانی اخلاق‌محور و مشارکت‌گرا ارائه می‌دهد. مع ظهور المقاربات الأمنية الحديثة بعد الحرب الناعمة، وتأكيد مدرسة كوبنهاغن على الأبعاد الهُويّـة والخطابية للأمن، بات من الضروري تقديم نموذج أصيل وديني للأمن الاجتماعي. يهدف هذا البحث إلى تحليل المكوّنات البانية للأمن الاجتماعي في نموذج الحكم العلوي، وبيان دور الإيمان بصفته متغيّراً استراتيجياً في تحققه. اعتمدت هذه الدراسة على منهج تحليل المضمون (التحليل الموضوعاتي) مع التركيز على نهج البلاغة، كما استُفيد من المصادر التفسيرية والبحوث المعاصرة في مجالات الدراسات الأمنية وعلم الاجتماع السياسي بوصفها مصادر مكمّلة. تشير النتائج إلى أن الأمن الاجتماعي في النموذج العلوي يتسم بطابع داخلي المنشأ وإيماني المحور، ويقوم على أربعة مكوّنات رئيسة: المكوّن الإيماني، حيث يعمل الإيمان بوصفه درعاً معرفياً، ومنتجاً للثقة العامة، وضابطاً داخلياً؛ والمكوّن الهُويّ، حيث تكون الأمة الدينية مرجعاً للأمن، وتجعل الأخوّة الإيمانية والتوحيد الثقافي المجتمع صامداً في وجه الانقطاعات الهُويّـة؛ والمكوّن الثقافي، الذي يؤمّن الأمن من خلال التوعية، ومكافحة البدع، والتربية الدينية، وذلك عن طريق التمكين المعرفي؛ والمكوّن المشاركاتي، حيث تعمل الرقابة العامة، والتواصي بالخير، والثقة العامة على رفع المواطنين من مستهلكين سلبيين للأمن إلى منتجين له. كما تُظهر النتائج أنه في منظومة الفكر العلوي، يغذّي الإيمان، بوصفه المحور المركزي، الأبعاد الثلاثة: الهُويّ، والمشاركاتي، والمعرفي. https://anb.journals.pnu.ac.ir/article_13326_277e59fbd4a895bb57374189ad7d7a4d.pdf