جامعه بیام نور دراسات حدیثة فی نهج البلاغة 2676-3435 8 2 2026 08 23 مفهوم زهد سیاسی در نهج‌البلاغه؛ نقدی بر فلسفه قدرت‌طلبی از منظر امام علی (ع) مفهوم الزهد السياسي في نهج البلاغة: نقدٌ لفلسفة التطلّع إلى السلطة من منظور الإمام علي (ع) 157 172 13289 10.30473/anb.2026.75658.1490 AR سید محمدرضا محمودپناهی أستاذ مساعد، قسم العلوم السياسية، جامعة بيام نور، طهران، إيران روح اله نادعلی أستاذ مساعد، قسم الدراسات الإسلامية، جامعة بيام نور، طهران، إيران ابراهیم نیک‌صفت أستاذ مساعد، قسم الدراسات الإسلامية، جامعة بيام نور، طهران، إيران Journal Article 2026 05 05 مسئله اصلی این مقاله، بحران نظری ناشی از گسست اخلاق از قدرت در فلسفه سیاسی مدرن و خلأ الگوی بومی-اخلاقی برای حکمرانی در جهان اسلام است. گفتمان مسلط غربی با تقدس‌زدایی از سیاست و تقلیل اخلاق به ابزاری برای بقای قدرت، به بحران‌هایی چون فساد ساختاری و عقلانیت ابزاری افراطی دامن زده است. هدف این پژوهش، تبیین مفهوم «زهد سیاسی» در اندیشه امام علی(ع) به‌مثابه نظریه‌ای جایگزین و نقد بنیادین فلسفه قدرت‌طلبی غرب است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی با رویکرد کیفی متن‌محور است که با بررسی خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های نهج‌البلاغه، مؤلفه‌های این نظریه را استخراج و با فلسفه ماکیاولی مقایسه کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد زهد از منظر امام علی(ع) نه کناره‌گیری از سیاست، بلکه کنشی فعال و اخلاق‌مدار در مدیریت قدرت است که در آن، قدرت به مثابه «امانت الهی» و مسئولیتی در برابر خدا و مردم تعریف می‌شود و غایت آن، عدالت و کرامت انسانی است. این نگرش در تقابل کامل با پارادایم ماکیاولیستی قرار دارد که قدرت را غایت و اخلاق را تابع مصلحت می‌داند. نتیجه آنکه بازخوانی زهد سیاسی علوی، چارچوب نظری کارآمدی برای نقد بحران‌های حکمرانی معاصر و طراحی الگوی حکمرانی اخلاق‌محور ارائه می‌دهد و می‌تواند پاسخی اصیل به چالش‌های معنویت‌زدایی و فساد در نظام‌های سیاسی باشد. این پژوهش، نهج‌البلاغه را به‌عنوان منبعی زنده برای نظریه‌پردازی در فلسفه سیاسی اسلامی بازخوانی می‌کند. تُشكّل الأزمة النظرية الناجمة عن انفصال الأخلاق عن السلطة في الفلسفة السياسية الحديثة، وغياب نموذج أخلاقي محلي للحكم في العالم الإسلامي، الإشكالية المحورية لهذه المقالة. فالخطاب الغربي المهيمن، بتقديسه للسياسة وإخضاع الأخلاق لأدوات بقاء السلطة، أدى إلى تفاقم أزمات كالفساد الهيكلي والعقلانية الأداتية المفرطة. يهدف هذا البحث إلى تبيين مفهوم "الزهد السياسي" في فكر الإمام علي(ع) كنظرية بديلة، ونقد جذري لفلسفات التطلّع إلى السلطة في الغرب. اعتمد البحث المنهج الوصفي-التحليلي ذا التوجه الكيفي النصي، وذلك بدراسة خطب نهج البلاغة ورسائله وحكمه لاستخلاص مكونات هذه النظرية ومقارنتها بالفلسفة الميكيافيلية. تشير النتائج إلى أن الزهد من منظور الإمام علي(ع) لا يعني الانسحاب من السياسة، بل هو فعل فاعل واعٍ وأخلاقي في إدارة السلطة، تُعرّف فيه السلطة بأنها "أمانة إلهية" ومسؤولية تجاه الله والناس، وغايتها العدالة والكرامة الإنسانية. يتعارض هذا المنظور جوهرياً مع النموذج الميكيافيلي الذي يجعل السلطة غاية والأخلاق تابعة للمصلحة. وتخلص الدراسة إلى أن إحياء مفهوم الزهد السياسي العلوي يوفّر إطاراً نظرياً فعّالاً لنقد أزمات الحكم المعاصر وتصميم نموذج للحكم الأخلاقي، بما يقدّم استجابة أصيلة لتحديات العلمانية والفساد في النظم السياسية. تعيد هذه القراءة قراءة نهج البلاغة كمصدر حي للنظري في الفلسفة السياسية الإسلامية. https://anb.journals.pnu.ac.ir/article_13289_70d968d9b4185ae5d0cf845ba87bff6f.pdf