جامعه بیام نور دراسات حدیثة فی نهج البلاغة 2676-3435 المقالات الجاهزة للنشر 2026 07 27 روساخت و ژرفساخت خطبه طاووس نهج البلاغه طبق نظریه زایشی گشتاری نوام چامسکی البنیة السطحیة والعمیقة في خطبة الطاؤوس لنهج البلاغة وفق النظریة التولیدیة التحویلیة لنعام تشومسكي 13195 10.30473/anb.2026.74274.1445 AR نادر بهمرام الماجستیر في اللغة العربیة وآدابها، جامعة شهید مدني بأذربایجان، تبریز، ایران احمد عارفی دکتوراه في اللغة العربیة وآدابها، جامعة العلامة الطباطبايي، طهران، إیران شهنور محمودزهی الماجستیر في اللغة العربیة وآدابها، جامعة سیستان وبلوشستان، زاهدان، إیران 0009-0007-3282-2972 Journal Article 2025 04 14 نهج‌البلاغه شامل خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات کوتاهی است که امام علی(ع) آن‌ها را سرشار از ظرافت‌های ادبی نموده است که از طریق ساختار ظاهری کلمات و عبارت‌های ظاهری در رو‌ساخت ظاهر می‌شوند. خطبه طاووس خطبه‌ای است که در آن امام با سبک ادبی در رو‌ساخت از طاووس و شگفتی‌های خلقت آن سخن می‌گوید و با استفاده از عناصری که منجر به برانگیختن احساسات مخاطب می‌شود، او را در درک آفرینش طاووس و زیبایی آن با رنگ‌های متنوع آن در ژرف‌ساخت برای رسیدن به عظمت خدا آفریننده‌ی بدیع یاری می‌رساند. این مقاله خطبه طاووس امام علی (ع) را با رویکرد توصیفی تحلیلی و با تکیه بر نظریه زایشی گشتاری نوام چامسکی بررسی می‌کند تا نتیجه گرفته شود که خطبه طاووس بازتاب‌دهنده نظریه چامسکی و عناصر گشتاری است، همانطور که امام خطبه را تبیین می کند تا به عجایب آفرینش طاووس و عظمت خالق آن از خلال عناصر گشتاری حذف، اضافه، ترتیب و حرکات دستوری، به عنوان برجسته‌ترین و رایج‌ترین گشتارها در این خطبه، با حذف فاعل و افزودن حروف ربط برای ایجاد هماهنگی، همخوانی بین جمله‌ها جهت زیبایی متن و به نوعی اشاره به زیبایی‌های آفرینش طاووس، و ترتیب با استفاده ماهرانه از عناصر بلاغی در خلال این گشتارها، و استفاده ماهرانه و موفق از جمله‌های خبریه فعلیه در زمان ماضی یا حال برای بیان شگفتی های خلقت طاووس بهصورت حدوث و استمرار و گاه با استفاده از جمله‌های اسمیه برای نشان دادن دوام، که در آن اسم را به عنوان محور کلام مطرح میکند، اشاره کند. یشمل نهج البلاغة خطبا ورسائل وكلمات قصار یشحنها الإمام بالبدائع الأدبیّة والتربویة والأخلاقیة. تمتلئ خطبة الطاووس من عناصر التحویل کالحذف والزیادة والاستبدال والترتیب والحركات الإعرابیة وفق نظریة تشومسکي وتکون بنیتها العمیقة ذات دلالات مختلفة، فتتحدَّث عن الطاووس وعجائب خلقته بالأسلوب الأدبي مستعینا بعناصر تؤدّي إلی تحریك عواطف المتلقي لتساعده في فهم خلقة الطاووس وجماله مع ألوانه المختلفة لیصل إلی تحسین الله وتعظیمه بوصفه خالقَه البارئ المصور. تدرس المقالة خطبة الطاووس وفقا للمنهج الوصفي التحلیلي مستعینا بالنظریة التولیدیة التحویلیة. تظهر نتائج البحث بأن نظریّة تشومسكي وعناصر التحویل تتجلّی في خطبة الطاووس، لیبین المتکلم عجائب خلقة الطاووس وعظمة خالقه البارئ المصور من خلال عناصر التحویل، فمن أبرزها في هذه الخطبة وأكثرها تداولا هي تحویل الحذف بحذف الفاعل واستخدام الأفعال المبنية للمجهول لترکیز انتباه المتلقي للحدث دون المحدث لإظهار جمال الطاووس وبدیع خلقه وإظهار عظمة الله من خلال خلقة الطاووس، وتحویل الزیادة بزیادة حروف العطف متناسبا مع الأغراض لإیجاد التناسق والوحدة بین أجزاء الكلام لإضفاء جمالیة الخطبة، ولإظهار أن هذا التناسب والتلاؤم والوحدة بین أعضاء الطاووس سبب جمال خلقته وعجائبه. وتتم هذه الجمالیات باستخدام کل من عناصر التحویل في موضعه اللائق وباستخدام الجمل الخبریة الفعلیة بتقدیم الفعل الماضي أو المضارع للإخبار عن أمور بالتجدد والاستمرار، وفي بعض الأحیان باستخدام الجمل الاسمیة للدلالة علی الثبوت والدوام، فیقدم فیها الإمام الاسم الذي في محور الکلام والاهتمام. ووظف من خلال هذه العناصر التحویلیة، التشبیهَ كأبرز أسلوب الخطبة والاستعارة کنوع من التشبیه والمجاز ببراعة، فتمتلئ منهما الخطبة وتتلائم فیها البنیة السطحیة والبنیة العمیقة معاً، حیث تكون البنیة السطحیة صورة ناطقة للبنیة العمیقة وتتلائم معها.