جامعه بیام نور دراسات حدیثة فی نهج البلاغة 2676-3435 8 1 2025 02 19 تحلیل گفتمان انتقادی نامه 28 نهج البلاغه براساس نظریه نورمن فرکلاف تحلیل الخطاب النقدي في الرسالة الـ28 من نهج البلاغة علی ضوء نظریة نورمان فيركلف 31 46 12708 10.30473/anb.2026.72421.1423 AR سید احمد موسوی پناه أستاذ مساعد في قسم اللغة العربية وآدابها بجامعة شهيد تشمران اهواز، اهواز، ايران عبدالوحید نویدی أستاذ مساعد، قسم اللغة العربية وآدابها، جامعة الشهيد جمران، الأهواز، إيران احمد سواری أستاذ مساعد، قسم اللغة العربية وآدابها، جامعة الشهيد جمران في الأهواز، الأهواز، إيران Journal Article 2024 10 05 تحلیل گفتمان انتقادی به عنوان یک رویکرد جدید در زبان‌شناسی، به بررسی جنبة اجتماعی و رابطه میان جامعه و زبان در متن می پردازد. این رویکرد، علاوه بر داده ها و اطلاعات زبانی، به موضوعات مؤثر بر شکل گیری گفتمان مانند ایدئولوژی، زمینه موقعیت و بینامتنیت نیز می پردازد و گفتمان را در سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین، مورد بررسی و تحلیل انتقادی قرار می دهد. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی بر آن است تا نامه بیست و هشتم نهج البلاغه را در پرتو الگوی مزبور بررسی کند تا ایدئولوژی، گفتمان و معانی نهفته در متن را آشکار سازد. از مهمترین یافته‌های پژوهش حاضر این است که واژگان در سطح توصیف، تصویر اولیه گفتمان را ترسیم می‌کنند و نشان می‌دهند که گفتمانی دینی، ماهیتی سیاسی دارد؛ زیرا ارزش تجربی واژگان موجود در متن، رنگ و بوی دینی سیاسی دارد. برخی واژگان، نشان از حضور دو طبقه متفاوت در جامعه دارد. در سطح تفسیر، نیز مجموعه‌ای از شواهد از طریق نقد گفتمان به دست آمده است. این شواهد، تعارض‌های موجود در جامعه‌ای را که گفتمان محصول آن است، آشکار می‌کند. ضمن اینکه گفتمان موجود در متن، دارای ریشه‌ها و اصولی دارد که در به وجود آمدن آن تأثیرگذار بودند. در سطح تبیین، نویسنده متن، به دنبال تغییر ایدئولوژی غلطی است که در جامعه رواج پیدا کرده است. یدرس تحلیل الخطاب النقدي كاتجاه حدیث في اللسانیات، البعد الاجتماعي والعلاقة القائمة بین المجتمع واللغة في النصّ، ولایكتفي بالبیانات اللغویة البحتة وحدها، وإنما یتجاوزها إلی الأمور المؤثرة في تكوین الخطاب كالأیدیولوجیا وسیاق الحال وسیاق التناص. وفي هذا الصدد یُعَدّ نموذج فیركلف الذي یحلل الخطاب في ثلاثة مستویات: الوصف، والتفسیر، والشرح. يهدف البحث الذي بین أیدینا عبر المنهج الوصفي التحلیلي إلی دراسة الرسالة الــــ 28 من كتاب نهج البلاغة علی ضوء نظریة فیركلف من أجل كشف الأیدیولوجیا والخطاب والمعاني النصیة الكامنة فیها. ومن النتائج التي توصلت إلیها هذه الدراسة أن المفردات في مستوی الوصف ترسم الصورة الأولیة عن الخطاب، وتشي بأنه خطاب دیني ذو طابع سیاسي؛ لأن القیمة التجربیة التي تُظهرها هذه المفردات تغلب علیها الصبغة الدینیة السیاسیة، وتظهر بعض المفردات وجود صفین مختلفین في المجتمع. في مستوی التفسیر یتضح أن هناك مجموعة من الأدلة تتحصل من خلال نقد الخطاب وتكشف الصراعات القائمة في المجتمع الذي تُنتَجُ الخطابُ فیه، وأن هذا الخطاب له جذور ساعدت في تكوینه فانعكست فیه هذه الأحداث والفتن الناشبة منها: اتهام معاویة لعلي بالحسد لمن سبقه من الخلفاء، وإجبار عليّ علی البیعة، وأزمة مقتل عثمان بن عفان، والتهدید بنشوب القتال والحروب. في مستوی الشرح ينوي تغییر الأیدیولوجیة الخاطئة في المجتمع، كما نستشفّ أن المجتمع هو السبب الأقوی في ظهور هذا النوع من الخطاب الذي یحمل أیدیولوجیا الإصلاح والتغییر. https://anb.journals.pnu.ac.ir/article_12708_9b593968960f3e0fe4afc0d11feaeef8.pdf