جامعه بیام نور دراسات حدیثة فی نهج البلاغة 2676-3435 8 1 2025 02 19 بازنمایی گفتمان فتنه در خطبه‌های جمل نهج‌البلاغه: تحلیل انتقادی بر مبنای مدل فرکلاف تمثيل فتنة الجمل في الخطبتين الثالثة والسابعة والعشرين من نهج البلاغة: دراسة تحليل الخطاب النقدي على ضوء منهج فركلاف 103 116 12700 10.30473/anb.2026.75520.1463 AR مهرناز گلی أستاذ مشارك، قسم العلوم، القرآن والحديث، جامعة سيستان وبلوشستان، زاهدان، إيران الهه گلی حاصل على درجة الماجستير من جامعة بيام نور، فرع تفت، إيران Journal Article 2025 08 19 چکیده<br />مفهوم فتنه در نهج‌البلاغه، به‌ویژه در خطبه‌های مرتبط با واقعهٔ جمل، بازتاب‌دهندهٔ گفتمانی چندلایه از سوی امام علی(ع) در مواجهه با تحریف حقیقت، فریب نخبگان و مشروعیت‌بخشی کاذب به قدرت است. این پژوهش با هدف واکاوی بازنمایی فتنه در دو خطبهٔ محوری نهج‌البلاغه ـ خطبه سوم (شقشقیه) و خطبه ۲۷ ـ با بهره‌گیری از الگوی تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف و در چارچوب سه سطح تحلیل (توصیف متن، تفسیر گفتمان و تبیین اجتماعی) انجام شده است. در سطح نخست، امام علی(ع) با استفاده از استعاره‌های حسی، افعال ماضی با بار افشاگرانه و تقابل‌های معنایی چون حق/باطل و دین/دنیا، زبان را به ابزاری کارآمد برای مقاومت و افشاگری تبدیل می‌کند. در سطح دوم، این خطبه‌ها گفتمان علوی را به‌مثابه کنشی انتقادی در نفی مشروعیت خواص بیعت‌شکن و فروپاشی نظام معنایی قدرت ترسیم می‌کنند. در سطح سوم نیز، زمینه‌های تاریخی، قبیله‌ای و ایدئولوژیک فتنه ـ از ماجرای سقیفه تا رخداد جمل ـ به‌عنوان بستر اجتماعی شکل‌گیری این گفتمان بررسی می‌شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که زبان در نهج‌البلاغه صرفاً وسیلهٔ بیان نیست، بلکه کنشی گفتمانی با کارکرد اصلاح اندیشهٔ سیاسی، افشای سازوکار سلطه و تقویت عقلانیت دینی است. بر این اساس، نهج‌البلاغه می‌تواند الگویی توانمند برای تحلیل گفتمان‌های بحران‌زدهٔ سیاسی در سنت اسلامی به شمار آید. إن مفهوم الفتنة في نهج البلاغة، ولا سيما في الخطب المتعلقة بواقعة الجمل، يعكس خطابا متعدد الطبقات للإمام علي (عليه السلام) في مواجهة تحريف الحقيقة، وخداع النخب، ومنح الشرعية الزائفة للسلطة. تهدف هذه الدراسة إلى الكشف عن تمثيل الفتنة في خطبتين محوريتين من نهج البلاغة: الخطبة الثالثة والخطبة السابعة والعشرون، بالاعتماد على نموذج تحليل الخطاب النقدي لنورمن فركلاف، وفي إطار المستويات الثلاثة للتحليل: وصف النص، وتأويل الخطاب، والتفسير الاجتماعي. في المستوى الأول، يوظف الإمام علي (عليه السلام) الاستعارات الحسية مثل «الشوكة في العين» و«العظم في الحلق»، والأفعال الماضية ذات الطابع الكاشف، والتقابلات الدلالية من قبيل «الحق/ الباطل» و«الدين/ الدنيا»، ليجعل من اللغة أداة فاعلة للمقاومة والفضح. أما في المستوى الثاني، فتمثل هذه الخطب الخطاب العلوي بوصفه فعلا نقديا ينفي شرعية الناكثين، ومن ذلك قوله: «فقد قامت الفئة الباغية»، الدال على تعبئة قوى الحق في مواجهة الباطل. وفي المستوى الثالث، تحلل الخلفيات التاريخية والقبلية والإيديولوجية للفتنة، من حادثة السقيفة إلى واقعة الجمل، بوصفها السياق الاجتماعي لتكون هذا الخطاب، كما في قوله: «ولكن دعاهم الوطر...» الكاشف عن الدوافع الدنيوية للخصوم. تتجلى أصالة هذه الدراسة في أنها لأول مرة تتناول الخطب المتعلقة بحرب الجمل من منظور المقاربة الثلاثية لفركلاف، مبينة بذلك الأبعاد اللغوية والايديولوجية والتاريخية للفتنة ضمن إطار تحليلي متكامل. وبناء على ذلك، يمكن اعتبار نهج البلاغة أنموذجا فاعلا لتحليل الخطابات السياسية المأزومة في التراث الإسلامي. https://anb.journals.pnu.ac.ir/article_12700_357a4cd1563fe77473e0a0ad5eb2f9b7.pdf